Sport wyczynowy wiąże się z wieloma treningami, dużymi wydatkami energetycznymi, a co za tym idzie – z większym zapotrzebowaniem kalorycznym. Są jednak dyscypliny, które wymagają od zawodników szczupłej sylwetki, jak np. akrobatyka czy skoki narciarskie. Chęć osiągnięcia jak najniższej masy ciała i dobrych wyników często prowadzi do niedojadania, zbyt małej podaży energii, nierzadko do zaburzeń odżywiania oraz problemów ze zdrowiem, a także pogorszenia efektywności treningów. Zawodnicy wpadają w tę pułapkę od lat i mimo coraz szerszego dostępu do wiedzy częstotliwość powyższego zjawiska się nie zmniejsza. Czy jest coś, co można zrobić, aby uniknąć problemu?

 

SPIS TREŚCI:
1. Zespół RED’s
2. Niska dostępność energii
3. Zaburzenia miesiączkowania
4. Zdrowie kości
5. Inne problemy zdrowotne
6. Zaburzenia odżywiania przy RED’s
7. Wpływ niskiej dostępności energii na wyniki sportowe
8. Wczesne wykrycie syndromu RED’s
9. Jakie interwencje warto wprowadzić?
10. Podsumowanie

 


1. Zespół RED’s
W 1993 r. po raz pierwszy zauważono i opisano tzw. „triadę sportsmenek”. Był to zespół objawów, który obejmował zaburzenia odżywiania i miesiączkowania oraz osteoporozę u młodych zawodniczek. Z biegiem czasu do objawów dodano również niską dostępność energii, a w 2014 r. International Olympic Committee nazwało to zjawisko „syndromem względnego niedoboru energii”, który powodowany jest dysbalansem energetycznym i prowadzi do licznych zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu oraz występuje również u mężczyzn (M.J. De Souza i wsp. 2014).

 

2. Niska dostępność energii
W dużym uproszczeniu niska dostępność energii oznacza zbyt małe przyjmowanie kilokalorii i/lub zbyt duże ich wydatkowanie w stosunku do zapotrzebowania. Często występuje u zawodowych sportowców, ale także u amatorów i osób ze zbyt niskim BMI (< 17,5 kg/m²). Stwierdza się ją wtedy, kiedy liczba spożywanych kilokalorii jest mniejsza niż 30 kcal/kg beztłuszczowej masy ciała (za optymalną podaż uważa się 45 kcal/kg beztłuszczowej masy ciała). Niestety niska dostępność energii niesie ze sobą wiele przykrych konsekwencji zdrowotnych, dlatego tak ważne jest, aby sportowcy – zwłaszcza zawodowi, ale nie tylko – koncentrowali się na właściwym sposobie żywienia. Warto więc, aby znajdowali się pod okiem wykwalifikowanych ekspertów, również dietetyków (A. Melin i wsp. 2015).

 

3. Zaburzenia miesiączkowania
U kobiet, u których występuje niska dostępność energii, obserwuje się czynnościowy brak miesiączki pochodzenia podwzgórzowego. Spowodowany jest on zaburzeniem pulsacyjnego wydzielania gonadoliberyny, a co za tym idzie – zmniejszonym wydzielaniem LH oraz FSH, które prowadzi do obniżenia poziomu estrogenów i zahamowania owulacji. Zaburzenia miesiączkowania mogą objawiać się nieregularnymi cyklami, problemami z zajściem w ciążę lub całkowitym zanikiem miesiączki (A. Drosdzol-Cop, A. Zachurzok 2020). Niestety ze względu na częste występowanie nieregularnych menstruacji wśród młodych kobiet połączenie tego problemu z niską dostępnością energii bywa trudne. W dodatku objawy mogą być maskowane przez przyjmowanie antykoncepcji hormonalnej, co dodatkowo utrudnia diagnozę (C.M. Gordon i wsp. 2017).

  Fabryka Siły Sklep

4. Zdrowie kości
Niska dostępność energii prowadzi również do innych zaburzeń hormonalnych, które mają bezpośredni wpływ na stan układu kostnego. Obniżenie stężenia estrogenów, IGF-1, leptyny czy hormonu trójjodotyroninowego może prowadzić do zmniejszenia gęstości mineralnej kości, pogorszenia mechanizmów naprawczych w kościach, a w konsekwencji do zwiększonego ryzyka złamań i wolniejszej regeneracji. Jest to problem występujący znacznie częściej u kobiet, ale pojawia się również wśród mężczyzn (M. Papageorgiou i wsp. 2018).

 

5. Inne problemy zdrowotne
U sportowców dostarczających organizmowi zbyt mało energii obserwuje się zaburzenia kardiologiczne, m.in. niekorzystny profil lipidowy, dysfunkcję śródbłonka oraz obniżenie ciśnienia krwi i częstości akcji serca, zaś w skrajnych przypadkach również arytmię, bradykardię czy nieprawidłowości w funkcjonowaniu zastawek (M. Mountjoy i wsp. 2018). Wśród osób, u których stwierdza się niską dostępność energii, często występują nieprzyjemne objawy ze strony układu pokarmowego, takie jak zaparcia, opóźnione opróżnianie żołądka i dłuższy czas pasażu jelitowego (M.L. Norris i wsp. 2016). Co ważne, zbyt niska podaż kilokalorii wiąże się również z osłabieniem układu odpornościowego, częstszymi infekcjami górnych dróg oddechowych, ciągłym marznięciem, problemami ze snem oraz przewlekłymi bólami głowy (M. Drew i wsp. 2018).

 

Ograniczenie kilokalorii może być spowodowane różnymi zaburzeniami psychicznymi, ale może być również ich przyczyną. Wśród osób o niższej dostępności energii obserwuje się zachowania bulimiczne, częstsze występowanie depresji, ogólne obniżenie nastroju, mniejszą odporność na stres i różnego rodzaju ograniczenia poznawcze (M. Mountjoy i wsp. 2018).

 

6. Zaburzenia odżywiania przy RED’s
Takie dyscypliny sportowe jak gimnastyka artystyczna, kolarstwo, lekkoatletyka, kulturystyka, skoki narciarskie czy łyżwiarstwo figurowe wymagają od zawodników konkretnej, często niskiej masy ciała. Niektóre ze względów estetycznych, z kolei w innych mniejsza liczba kilogramów ułatwia osiąganie lepszych wyników. Perfekcjonizm, presja społeczna, wysoki poziom rywalizacji i brak wsparcia ze strony trenerów często prowadzą do nadmiernego skupienia na wyglądzie i sylwetce, a w konsekwencji do zaburzeń odżywiania. Badania jasno mówią, że częstotliwość ich występowania jest znacznie wyższa u zawodowych sportowców niż wśród innych grup społecznych. Najczęstszymi problemami są anoreksja i bulimia, które nie dość, że znacząco pogarszają jakość życia i stan zdrowia, to nierzadko wpływają również negatywnie na wyniki treningowe (E.M. Krentz, P. Warschburger 2013).

 

7. Wpływ niskiej dostępności energii na wyniki sportowe
Choć wydaje się oczywiste, że niska dostępność energii może pogarszać wyniki sportowe, wielu sportowców nadal myśli odwrotnie. Są oni pewni, że niska masa ciała będzie w stanie zapewnić im wymarzony sukces. Niestety wciąż niewiele jest badań na ten temat, jednak te dostępne wskazują, że zbyt mała podaż energii zmniejsza wydolność mięśniowo-nerwową, zapasy glikogenu, syntezę białek oraz opóźnia czas reakcji i utrudnia regenerację potreningową (A.K. Melin i wsp. 2019). Co więcej, niska dostępność energii znacząco zmniejsza odporność układu kostnego na przeciążenia, co może prowadzić do znacznie częstszych i trudnych do wyleczenia kontuzji (M.K. Drew i wsp. 2017).

 

8. Wczesne wykrycie syndromu RED’s
Ze względu na poważne konsekwencje, jakie może nieść za sobą względny niedobór energii, kluczowe wydaje się jego wczesne wykrywanie. Zastosowanie znajdują tu badania przesiewowe obejmujące zarówno wywiad, jak i badanie fizykalne. Wśród niepokojących objawów wymienia się niski wskaźnik BMI, dużą utratę masy ciała w ostatnim czasie, niedociśnienie ortostatyczne, lanugo (lekki meszek pokrywający ciało), hiperkarotenemię (objawiającą się żółtym odcieniem skóry) i objawy zaburzeń odżywiania (E. Joy i wsp. 2014). Osoba przeprowadzająca rozmowę powinna zapytać o historię miesiączkowania, przebyte złamania, przyjmowane leki, choroby występujące w rodzinie, nawyki żywieniowe, a także o występowanie presji ze strony otoczenia (zwłaszcza trenera, rodziny lub osób z drużyny) ukierunkowanej na masę ciała lub wyniki. Nie bez znaczenia są również cechy osobowości, takie jak perfekcjonizm czy neurotyczność, które mogą przyczyniać się do zachowań prowadzących do niskiej dostępności energii. Niestety na ten moment badania przesiewowe wśród polskich sportowców nie są przeprowadzane na szeroką skalę, co może być spowodowane m.in. niedostateczną wiedzą (M.J. De Souza i wsp. 2014).

 

9. Jakie interwencje warto wprowadzić?
Przede wszystkim należy rozpocząć od zwiększenia liczby przyjmowanych kilokalorii i/lub zmniejszenia intensywności treningów, aby uzyskać prawidłowy stan odżywienia organizmu, co pozwoli na zwiększenie dostępności energii. Celem jest osiągnięcie BMI o wartości co najmniej 18,5 u dorosłych, a u młodzieży masę ciała wynoszącą przynajmniej 90% przewidywanej. Zasadne wydaje się włączenie do zespołu interdyscyplinarnego dietetyka oraz psychologa, a także ewentualne skierowanie na psychoterapię osób cierpiących na zaburzenia odżywiania (J.F. Deimel, B.J. Dunlap 2012).

 

Ważne, aby w przypadku zaniku miesiączki u kobiet skoncentrować się na jej przywróceniu. Można to zrobić właśnie poprzez zwiększenie ilości dostępnej energii. Dość częstą praktyką jest włączenie antykoncepcji hormonalnej. Sposób ten nie jest jednak optymalny, ponieważ nie leczy przyczyn, a tylko maskuje objawy. Co więcej, złożone doustne środki antykoncepcyjne mogą dodatkowo pogarszać stan kości poprzez zmniejszenie wątrobowej produkcji insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 – hormonu niezwykle ważnego dla funkcjonowania układu kostnego (M.J. De Souza i wsp. 2014).

 

Jeśli chodzi o poprawę funkcjonowania układu kostnego, warto wprowadzić suplementację witaminą D oraz wapniem w dawce ustalonej z lekarzem. Zachęca się również do wprowadzenia treningu oporowego, ale ze szczególną ostrożnością, by nie doprowadzić do kontuzji (R.J. Mallinson, M.J. De Souza 2014).

 

10. Podsumowanie
Mimo faktu, że triada atletek i syndrom RED’s są opisywane od wielu lat, świadomość w środowisku sportowców i trenerów jest naprawdę znikoma. Z tego względu niesamowicie istotne jest szerzenie wiedzy na ten temat, a także ciągłe podkreślanie, jak istotnym czynnikiem jest prawidłowe żywienie, zwłaszcza dla zawodowców. Idealnym rozwiązaniem byłoby również wprowadzenie cyklicznych badań przesiewowych w celu wczesnego wykrycia problemu.

 


Bibliografia
De Souza M.J. et al., 2014 Female Athlete Triad Coalition Consensus Statement on Treatment and Return to Play of the Female Athlete Triad: 1st International Conference held in San Francisco, California, May 2012 and 2nd International Conference held in Indianapolis, Indiana, May 2013, „British Journal of Sports Medicine” 2014, 48(4), 289.
Deimel J.F., Dunlap B.J., The Female Athlete Triad, „Clinics in Sports Medicine” 2012, 31(2), 247–254.
Drew M. et al., Prevalence of illness, poor mental health and sleep quality and low energy availability prior to the 2016 Summer Olympic Games, „British Journal Sports Medicine” 2018, 52, 47–53.
Drew M.K. et al., A multifactorial evaluation of illness risk factors in athletes preparing for the Summer Olympic Games, „Journal of Science and Medicine in Sport” 2017, 20(8), 745–750.
Drosdzol-Cop A., Zachurzok A., Pierwotny i wtórny brak miesiączki, mp.pl/podrecznik/pediatria/chapter/B42.1.8.6.1. (25.02.2023).
Gordon C.M. et al., Functional Hypothalamic Amenorrhea: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline, „The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism” 2017, 102(5), 1413–1439.
Joy E. et al., 2014 Female Athlete Triad Coalition Consensus Statement on Treatment and Return to Play of the Female Athlete Triad, „Current Sports Medicine Reports” 2014, 13(4), 219–232.
Krentz E.M., Warschburger P., A longitudinal investigation of sports-related risk factors for disordered eating in aesthetic sports, „Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports” 2013, 23(3), 303–310.
Mallinson R.J., De Souza M.J., Current perspectives on the etiology and manifestation of the “silent” component of the Female Athlete Triad, „International Journal of Women’s Health” 2014, 6, 451–467.
Melin A. et al., Measuring energy availability, Clinical Sports Nutrition. 5th Edition, pod red. Burke L., Deakin V., Sydney 2015, 146–157.
Melin A.K. et al., Energy Availability in Athletics: Health, Performance, and Physique, „International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism” 2019, 29(2), 152–164.
Mountjoy M. et al., IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update, „British Journal of Sports Medicine” 2018, 52, 687–697.
Norris M.L. et.al., Gastrointestinal complications associated with anorexia nervosa: A systematic review, „International Journal of Eating Disorders” 2016, 49(3), 216–237.
Papageorgiou M. et al., Reduced energy availability: implications for bone health in physically active populations, „European Journal of Nutrition” 2018, 57(3), 847–859.