Czy tendencja do tycia istnieje
Od lat prowadzona jest debata na temat tego, czy istnieje coś takiego jak predyspozycja do tycia, czy może masa ciała zależy wyłącznie od stylu życia i codziennych nawyków. Z jednej strony spotyka się osoby, które bez większego wysiłku utrzymują szczupłą sylwetkę, z drugiej zaś tych, którzy mimo starań zmagają się ze zrzuceniem choćby jednego kilograma. Ten kontrast jest niewątpliwie intrygujący i rodzi pytania o to, skąd biorą się te różnice.
SPIS TREŚCI:
1. Genetyczne i fizjologiczne determinanty masy ciała
2. Fenotyp oszczędny vs. nieoszczędny
3. Czy ze „złymi” genami trudniej schudnąć
Określ swój cel treningowy, a my pomożemy Ci go osiągnąć.
1. Genetyczne i fizjologiczne determinanty masy ciała
Choć to przede wszystkim czynniki środowiskowe, takie jak sposób odżywiania, poziom aktywności czy higiena snu wpływają na masę ciała, w niektórych przypadkach czynniki genetyczne będą zwiększać podatność do tycia. Dobrym przykładem jest gen FTO, znany jako gen podatności na otyłość. Jego niekorzystny wariant może prowadzić do zwiększonego apetytu i osłabionej reakcji na sygnały sytości, co z kolei sprzyja generowaniu nadwyżki energetycznej i podwyższa ryzyko rozwoju nadwagi lub otyłości (A. Zdrojowy-Wełna i wsp. 2020).
Nie bez znaczenia pozostają również czynniki fizjologiczne, zwłaszcza hormonalne, które realnie mogą negatywnie wpływać na masę ciała. Pobór pokarmu i zdolność organizmu do kontrolowania bilansu energetycznego regulują tzw. hormony głodu i sytości, m.in. grelina, leptyna czy insulina (U. Vijayashankar i wsp. 2024). Zachwianie ich równowagi, np. w przypadku leptynooporności, która sprawia, że mózg nie dostrzega sygnałów sytości (M. Obradovic i wsp. 2021), czy hiperinsulinemii nasilającej odkładanie tłuszczu, może destabilizować naturalne mechanizmy regulacji masy ciała (B. Mittendorfer i wsp. 2024).
Kolejnym elementem, który może mieć znaczenie dla tempa metabolizmu, jest skład ciała, czyli proporcja mięśni i tkanki tłuszczowej. Tkanka mięśniowa jest bardziej aktywna metabolicznie niż tłuszcz, dlatego osoby z większą masą mięśniową zazwyczaj spalają nieco więcej energii nawet w spoczynku. Z kolei przy niższej zawartości mięśni, a przewadze tkanki tłuszczowej zapotrzebowanie energetyczne organizmu bywa mniejsze, co w praktyce może sprzyjać łatwiejszemu przybieraniu na wadze. Różnice te nie są jednak drastyczne, ale mogą wpływać na długofalową kontrolę masy ciała i to, jak organizm reaguje na dietę czy aktywność fizyczną. Dlatego warto trenować siłowo, ale też zwracać uwagę na odpowiednią regenerację po treningu i podaż kilokalorii (E. Gitsi i wsp. 2024).
2. Fenotyp oszczędny vs. nieoszczędny
Ciekawą koncepcją w dyskusji o regulacji masy ciała jest hipoteza dwóch fenotypów: oszczędnego i nieoszczędnego. Fenotyp oszczędny, ukształtowany w warunkach niedoboru pożywienia, był zaprogramowany do maksymalnego gromadzenia i oszczędnego wykorzystywania energii, co zwiększało szanse przetrwania w czasach głodu. Z kolei fenotyp nieoszczędny charakteryzował się wyższym bieżącym zużyciem energii i mniejszą skłonnością do jej magazynowania, co czyniło go mniej podatnym na przybieranie na wadze (L. Brassington i wsp. 2024).
Z perspektywy ewolucyjnej może to tłumaczyć, dlaczego część osób łatwo utrzymuje szczupłą sylwetkę, podczas gdy inni muszą włożyć znacznie więcej wysiłku, by kontrolować masę ciała. Nie ma jednak pełnej zgody naukowców, czy faktycznie jest to powód różnic między ludźmi, uznaje się to raczej za jeden z możliwych mechanizmów.
3. Czy ze „złymi” genami trudniej schudnąć
W pewnym stopniu czynniki genetyczne rzeczywiście mogą wpływać na tendencję do tycia, jednak ich znaczenie bywa mocno przeszacowywane. Owszem, geny mogą determinować indywidualne różnice w odczuwaniu głodu, tempie metabolizmu czy sposobie magazynowania energii, ale to codzienne nawyki mają zdecydowanie większą siłę oddziaływania.
Liczne badania pokazują, że odpowiednia dieta, regularna aktywność fizyczna, właściwa higiena snu i umiejętność radzenia sobie ze stresem stanowią skuteczną strategię kontroli masy ciała nawet u osób obciążonych mniej korzystnym „zapisem genetycznym” (M. Heitkamp i wsp. 2021).
Można więc powiedzieć, że geny wyznaczają jedynie punkt wyjścia, natomiast kierunek i tempo zmian zależą przede wszystkim od stylu życia.
Określ swój cel treningowy, a my pomożemy Ci go osiągnąć.
Bibliografia
Brassington L. et al., Integrating the Thrifty Genotype and Evolutionary Mismatch Hypotheses to understand variation in cardiometabolic disease risk, „Evolution Medicine and Public Health” 2024, 12(1), 214–226.
Gitsi E. et al., The Relationship between Resting Metabolic Rate and Body Composition in People Living with Overweight and Obesity, „Journal of Clinical Medicine” 2024, 13(19), 5862.
Heitkamp M. et al., Obesity Genes and Weight Loss During Lifestyle Intervention in Children With Obesity, „JAMA Pediatrics” 2021, 175(1), e205142.
Mittendorfer B. et al., Insulin Hypersecretion as Promoter of Body Fat Gain and Hyperglycemia, „Diabetes” 2024, 73(6), 837–843.
Obradovic M. et al., Leptin and Obesity: Role and Clinical Implication, „Frontiers in Endocrinology” 2021, 12, 585887.
Tommasini F.C. et al., Recurrence analysis of sensorimotor trajectories in a minimalist perceptual task using sonification, „Cognitive Processing” 2022, 23(2), 285–298.
Vijayashankar U. et al., Leptin and ghrelin dynamics: unraveling their influence on food intake, energy balance, and the pathophysiology of type 2 diabetes mellitus, „Journal of Diabetes & Metabolic Disorders” 2024, 23(1), 427–440.
Zdrojowy-Wełna A. et al., The FTO gene is not associated with weight gain during six years of observation in the population of the PURE study in Poland, „Endokrynologia Polska” 2020, 71(5), 376–381.
