Mózg i układ nerwowy są narażone na duże zmęczenie, np. w wyniku nieustannej pracy umysłowej w dużym skupieniu. Pogorszenie czynności poznawczych rzutuje z kolei na jakość i efektywność codziennego funkcjonowania. Pomocne mogą okazać się nootropy (nootropiki), które określa się również boosterami mózgu.

 

SPIS TREŚCI:

1. Czym są nootropy

2. Rodzaje nootropów

3. Nootropy – działanie, właściwości i zastosowanie

4. Efekty użycia nootropów – badania

5. Zagrożenia związane z nootropami

 

 

1. Czym są nootropy
W 1964 r. Cornelliu E. Giurgea – rumuński chemik i psycholog – po raz pierwszy zsyntetyzował lek piracetam, a w 1972 r. określił go mianem preparatu nootropowego.

 

Ponadto dokładnie zdefiniował cechy charakterystyczne nootropów:
– ich działanie powinno skutkować poprawą pamięci i większą skutecznością procesu nauki;
– powinny polepszać efektywność w zakresie nauki bodźców – także w przypadku warunków i oddziaływania czynników prowadzących do ich rozproszenia;
– substancje nootropowe powinny wykazywać właściwości neuroprotekcyjne – wspierać ochronę mózgu np. przed negatywnym oddziaływaniem stresu oksydacyjnego;
– stosowanie nootropów wywołuje znikome działania niepożądane lub jest całkowicie wolne od skutków ubocznych;
– użycie składników nootropowych nie niesie za sobą ryzyka toksycznego zatrucia.

 

W praktyce nootropami określa się wszelkie substancje wspierające zdolności kognitywne (poznawcze) i oddziałujące na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.

 

2. Rodzaje nootropów
Preparaty nootropowe dzielą się na dwie główne grupy. Pierwszą stanowią produkty lecznicze (leki), które w zdecydowanej większości przypadków są dostępne na receptę. Przykładami są m.in. wspomniany wcześniej piracetam, a także winpocetyna, metylofenidat czy modafinil.

 

Drugą grupą są suplementy diety. Wśród nich znajduje się szereg składników, które występują także w wielu produktach spożywczych, są to m.in.:
– kofeina,
– lecytyna,
– kreatyna,
– acetylo-l-karnityna (ALCAR)
– kwasy tłuszczowe omega-3,
– alfosceran choliny (alpha-GPC),
– witaminy z grupy B, np. B6 i B12,
– niektóre gatunki grzybów np. maczużnik bojowy (Cordyceps militaris) i chiński (Cordyceps sinensis), soplówka jeżowata (Hericium erinaceus),
– roślinny adaptogenne – ashwagandha, bakopa drobnolistna, cytryniec chiński, gotu kola, miłorząb japoński, różeniec górski, żeń-szeń.

  Fabryka Siły Sklep

3. Nootropy – działanie, właściwości i zastosowanie
Trudno wskazać jedno konkretne działanie substancji nootropowych. Wynika to przede wszystkim z dużej różnorodności składników zaliczanych do tej grupy. Zadaniem nootropów jest przede wszystkim usprawnienie funkcji kognitywnych, co oznacza, że mogą przyczynić się m.in. do poprawy wydajności umysłowej, poprawy pamięci, zwiększenia koncentracji. Ponadto nootropom przypisuje się takie działanie jak wsparcie w zakresie redukcji stresu, poprawy samopoczucia czy zwiększenie adaptacji układu nerwowego na rosnące zmęczenie psychofizyczne.

 

Mechanizm działania substancji nootropowych jest zróżnicowany.
– Niektóre składniki przyczyniają się do wzmożenia przepływu krwi, co przeważnie wynika z rozszerzenia naczyń krwionośnych mózgu. Tym samym pozwalają na sprawniejsze dostarczanie tlenu i składników odżywczych dla pracującego układu nerwowego.


– Część nootropów oddziałuje na poziom neurotransmiterów, np. acetylocholiny i dopaminy, a to prowadzi do usprawnionego przesyłania informacji nerwowych pomiędzy neuronami.


– Stymulują pracę ośrodkowego układu nerwowego i pobudzają korę mózgową, a tym samym pomagają w zmniejszeniu zmęczenia psychicznego i fizycznego.


– Przeciwdziałają reakcjom utleniania i pomagają w zwalczaniu stresu oksydacyjnego, co umożliwia ochronę neuronów przed degradacją (tzw. właściwości neuroochronne).


– Przyczyniają się do zmniejszenia podwyższonego poziomu kortyzolu, co przekłada się na redukcję nadmiernego stresu.

 

Cenne właściwości składników o działaniu nootropowym znalazły uznanie wśród wielu osób. Nootropy w postaci suplementów diety stały się boosterem dla mózgu, co zostało docenione np. przez studentów, pracowników naukowych, programistów, gamerów. Warto jednak podkreślić, że wiele substancji nootropowych jest również wykorzystywanych przez sportowców czy osoby pracujące fizycznie. Wynika to z tego, że wysiłek, np. w formie wyczerpującego treningu, powoduje przeciążenie układu nerwowego i tym samym może potęgować uczucie zmęczenia. Wówczas nootropy będą wartościowym sposobem na wsparcie powysiłkowej regeneracji.


Nootropy, zwłaszcza te będące lekami, są z kolei wykorzystywane u osób z chorobami neurodegeneracyjnymi i innymi problemami dotyczącymi układu nerwowego. Leki nootropowe stosuje się m.in. u seniorów z zaburzeniami otępiennymi, zanikami pamięci czy chorobą Parkinsona.

 

4. Efekty użycia nootropów – badania
Istnieje szereg prac naukowych, które mogą posłużyć za dowód nootropowego działania wspomnianych składników.

 

Kreatyna
W badaniu przeprowadzonym w grupie 45 młodych wegetarian sprawdzono wpływ stosowania 5 g kreatyny dziennie przez 6 tygodni. U uczestników dokonano oceny pamięci roboczej (analiza zakresu rozpiętości cyfr wstecz – DBS) i ilorazu inteligencji (zaawansowane matryce progresywne Ravena). W obu testach uczestnicy musieli wykazać się dużą szybkością przetwarzania danych. Zastosowany protokół suplementacji okazał się skuteczny i zwiększył wyniki w wykonanych testach (C. Rae i wsp. 2003).

W innej analizie z wykorzystaniem kreatyny sprawdzono wpływ potreningowej suplementacji na zdolności poznawcze. W grupie 26 zawodniczek muay thai zastosowano porcję 3 g dziennie przez 4 tygodnie. Działanie kreatyny było pozytywne, lecz sam wpływ na zdolności poznawcze okazał się niewielki (L.A. Pires i wsp. 2021).

 

Ashwgandha
Nootropowe właściwości ashwagandhy sprawdzono w grupie 50 dorosłych osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. Uczestnikom przez 8 tygodni podawano 600 mg ekstraktu z korzenia ashwagandhy (2 × 300 mg). Osoby stosujące suplementację zostały poddane testom pamięci bezpośredniej (np. skojarzenia werbalne, zadania logiczne) i porównano ich wyniki z wynikami uczestników stosujących placebo. Włączenie do diety ashwagandy spowodowało znaczącą poprawę zdolności kognitywnych, m.in. uwagi i szybkości przetwarzania informacji (D. Choudhary, S. Bhattacharyya, S. Bose 2017).

 

Bakopa drobnolistna
Równie pozytywne rezultaty wykazano w przypadku stosowania standaryzowanego ekstraktu z bakopy drobnolistnej przez studentów medycyny. Spośród 60 uczestników część została poddana 6-tygodniowej suplementacji wyciągiem z Bacopa monnieri 300 mg dziennie (2 × 150 mg). Interwencja ta przyczyniła się do poprawy wyników w przeprowadzonych testach poznawczych, a na dodatek odnotowano wzrost poziomu wapnia w surowicy krwi (N. Kumar 2016).

 

Spolówka jeżowata
Soplówka jeżowata, zwana też lwią grzywą (Lion’s Mane), jest od długiego czasu obiektem zainteresowań naukowców. Grzyb ma obiecujące właściwości nootropowe, które sprawdzono w badaniu przeprowadzonym w grupie 30 osób między 50. a 80. rokiem życia z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi. Uczestnicy przez 16 tygodni stosowali 3 razy dziennie 4 tabletki (250 mg) zawierające 96-procentowy sproszkowany Hericium erinaceus. W 8., 12. i 16. tygodniu suplementacji soplówką jeżowatą odnotowano istotną poprawę zdolności kognitywnych, które oceniano przy pomocy poprawionej Skali Otępienia Hasegawy (K. Mori i wsp. 2009).

 

5. Zagrożenia związane z nootropami
Zgodnie z definicją nootropy nie wykazują toksycznego działania i charakteryzują się niewielkim ryzykiem występowania skutków ubocznych. Niestety nie można jednak przejść obojętnie wobec faktu, że leki nootropowe mogą powodować różne działania niepożądane. Dla przykładu – wspomniana wcześniej winpocetyna jest lekiem odpowiedzialnym za poprawę funkcji poznawczych poprzez zmniejszenie lepkości krwi i stymulację krążenia mózgowego. Niestety jej stosowanie może doprowadzić do wystąpienia objawów kardiologicznych, np. spadku ciśnienia lub częstoskurczu. Z kolei piracetam może wywołać m.in. nerwowość czy hiperkinezję – wzmożoną ruchliwość ciała wskutek nadmiernej aktywności mięśni szkieletowych.

 

Warto też wiedzieć, że niektóre leki nootropowe, stosowane np. w przypadku ADHD czy narkolepsji, wykazują silny potencjał uzależniający. Metylofenidat czy dekstroamfetamina z jednej strony powodują wzrost aktywności psychofizycznej, niwelują zmęczenie i poprawiają koncentrację, ale z drugiej strony organizm w dość krótkim czasie może rozwinąć tolerancję na ich działanie. Tym samym konieczne jest zwiększanie dawki, a to potęguje ryzyko uzależnienia. Co więcej, wspomniane leki mogą też powodować bezsenność, która w przypadku nadużywania tego typu środków może być przyczyną zaburzeń psychicznych.

 

Osoby zdrowe nie powinny sięgać po leki nootropowe. W ich przypadku sprawdzą się te naturalne nootropy – w postaci suplementów diety. Niemniej jednak także w tym przypadku istnieje ryzyko wystąpienia potencjalnych skutków ubocznych. Dla przykładu – zbyt duże dawki kofeiny mogą doprowadzić do nadmiernego wzrostu ciśnienia krwi i utrudniać zasypianie. Z kolei zbyt długie stosowanie żeń-szenia może wywoływać bóle głowy.

 

 

Blibliografia
Choudhary D., Bhattacharyya S., Bose S., Efficacy and safety of Ashwagandha (Withania somnifera (L.) Dunal) root extract in improving memory and cognitive functions, „Journal of Dietary Supplements” 2017, 14(6), 599–612.
Colucci L. et al., Effectiveness of nootropic drugs with cholinergic activity in treatment of cognitive deficit: a review, „Journal of Experimental Pharmacology” 2012, 163–172.
Giurgea C., Salama M., Nootropic drugs, „Progress in Neuro-Psychopharmacology” 1977, 1(3–4), 235–247.
Giurgea C., The nootropic concept and its prospective implications, „Drug Development Research” 1982, 2(5), 441–446.
Jędrejko K. et al., Unauthorized ingredients in „nootropic” dietary supplements: A review of the history, pharmacology, prevalence, international regulations, and potential as doping agents, „Drug Testing and Analysis” 2023, 15(8), 803–839.
Kumar N. et al., Efficacy of standardized extract of Bacopa monnieri (Bacognize®) on cognitive functions of medical students: a six-week, randomized placebo-controlled trial, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine” 2016 (2016).
Malik M., Tlustoš P., Nootropic herbs, shrubs, and trees as potential cognitive enhancers, „Plants” 2023, 12(6), 1364.
Malik R. et al., Towards better brain management: nootropics, „Current Medicinal Chemistry” 2007, 14(2), 123–131.
Mori K. et al., Improving effects of the mushroom Yamabushitake (Hericium erinaceus) on mild cognitive impairment: a double-blind placebo-controlled clinical trial, „Phytotherapy Research” 2009, 23(3), 367–372.
Pepeu G., Spignoli G., Nootropic drugs and brain cholinergic mechanisms, „Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry” 1989, 13, 77–88.
Pires L.A. et al., Creatine supplementation on cognitive performance following exercise in femal Muay Thai athletes, „NeuroSports” 2021, 1(1), 6.
Rae C. et al., Oral creatine monohydrate supplementation improves brain performance: a double-blind, placebo-controlled, cross-over trial, „Proceedings of the Royal Society of London. Series B: Biological Sciences” 2003, 270(1529), 2147–2150.
Schifano F. et al., Benefits and harm of „smart drugs” (nootropics) in helathy individuals, „Drugs” 2022, 82(6), 633–647.
Starostka-Tatar A., Łabuz-Roszak B., Vinpocetine in the general practitioner’s office, „Lekarz POZ” 2020, 6(2), 151–154.
Suliman N.A. et al., Establishing natural nootropics: recent molecular enhanceent influenced by natural nootropic, „Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine” 2016 (2016).