Choroby układu pokarmowego są coraz częstszym problemem występującym na całym świecie. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest prawdopodobnie wysoka zawartość wysokoprzetworzonych produktów w diecie, duża ilość stresu, narażenie na różnego rodzaju bakterie i wirusy czy palenie tytoniu. Jednym z takich schorzeń jest choroba zapalna jelit (IBD – inflammatory bowel disease), której przebieg nierzadko utrudnia normalne funkcjonowanie. Aby poradzić sobie z dolegliwościami, poszukuje się licznych rozwiązań, przede wszystkim związanych ze sposobem odżywiania. Dieta, która wydaje się znajdować zastosowanie w tym przypadku, to dieta specyficznych węglowodanów (SCD – specific carbohydrates diet). Ogólnie rzecz biorąc, opiera się ona na wykluczeniu węglowodanów złożonych z jadłospisu.

 

SPIS TREŚCI:
1. Nieswoiste choroby zapalne jelit
2. Dieta specyficznych węglowodanów jako remedium na IBD
3. Jakie produkty są przeciwwskazane w diecie SCD?
4. Czy dieta specyficznych węglowodanów jest skuteczna?
5. Etapy wprowadzania SCD
6. Czy stosowanie diety specyficznych węglowodanów może być niebezpieczne?
7. Podsumowanie

 

 

1. Nieswoiste choroby zapalne jelit
Nieswoiste choroby zapalne jelit to ogólne określenie dwóch bardzo podobnych schorzeń układu pokarmowego charakteryzujących się stanem zapalnym w jego obrębie. Wśród IBD wyróżnia się zespół Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego, które różnią się miejscem występowania. Do głównych objawów zalicza się częste biegunki, bóle brzucha, obecność krwi w stolcu, utratę masy ciała oraz przewlekłe zmęczenie. W przebiegu chorób zapalnych jelit dochodzi również do zaburzeń wchłaniania i trawienia, a w konsekwencji do niedoborów witamin i składników mineralnych i związanych z tym innych zaburzeń i pogorszenia funkcjonowania całego organizmu. Charakterystyczne dla obu stanów są okresy zaostrzenia choroby i remisji.

 

Co jednak ważne, nie da się całkowicie ich wyleczyć, ale poprzez stosowanie niektórych leków oraz odpowiedniego sposobu żywienia można doprowadzić do wyciszenia objawów (S.S. Seyedian, F. Nokhostin, M.D. Malamir 2019). Brak interwencji z kolei może doprowadzić nawet do konieczności przeprowadzenia resekcji jelita, a także wykonania stomii, czyli utworzonego podczas zabiegu chirurgicznego połączenia światła jelita ze skórą, które w zależności od rodzaju pozwala na dostarczanie pożywienia bezpośrednio do przewodu pokarmowego lub na utworzenie zastępczej drogi wydalania kału. Resekcja jelita oraz stomia są zabiegami inwazyjnymi, ale znacząco poprawiają jakość życia pacjentów (A.L. Komorowski 2017).

 

2. Dieta specyficznych węglowodanów jako remedium na IBD
Dieta specyficznych węglowodanów opracowana została w pierwszej połowie XX w. przez dr Sidney Hass jako propozycja dietoterapii w celiakii – autoimmunologicznej chorobie, w której dochodzi do reakcji immunologicznej w odpowiedzi na spożycie glutenu. Pod koniec lat 80. dieta SCD została jednak spopularyzowana przez Elaine Gottschall jako wspomaganie leczenia nieswoistych chorób zapalnych jelit.

 

Powyższy sposób żywienia opiera się na wykluczeniu z diety węglowodanów złożonych, czyli skrobi, laktozy i sacharozy. Badacze twierdzą, że osoby chorujące na zespół Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego mają trudności z trawieniem polisacharydów, z tego też powodu są one trawione wolniej i gromadzą się w jelicie.

  Fabryka Siły Sklep

Polisacharydy stanowią pożywienie dla bakterii i grzybów bytujących w jelitach, przez co dochodzi do przerostu szkodliwej mikroflory jelitowej, która produkuje substancje pogłębiające stan zapalny. Wyeliminowanie węglowodanów złożonych ma prowadzić do zmniejszenia dysbiozy (zaburzenia równowagi mikrobiologicznej z przewagą szkodliwych mikroorganizmów), a także dolegliwości ze strony układu pokarmowego (D.L. Suskind i wsp. 2014).

 

Oprócz nieswoistych chorób zapalnych jelit dieta specyficznych węglowodanów może znaleźć zastosowanie w zespole jelita drażliwego (IBS – irritable bowel syndrome), zapaleniu uchyłków jelita, celiakii, a nawet autyzmie czy mukowiscydozie (NASPGHAN 2016).

 

3. Jakie produkty są przeciwwskazane w diecie SCD?
– Przetworzone produkty mięsne (mielonki, parówki, konserwy, niskiej jakości wędliny zawierające w składzie cukier),
– zboża i ich przetwory,
– ziemniaki, bataty, pasternak,
– nasiona roślin strączkowych (oprócz fasoli, grochu i ciecierzycy),
– wodorosty,
– mleko i jego przetwory (dozwolone są domowe jogurty i ser kozi),
– rozpuszczalna kawa i herbata,
– kandyzowane i suszone owoce,
– przyprawy w proszku,
– cukier i substancje słodzące – z wyjątkiem miodu (E. Gottschall 1994).

 

4. Czy dieta specyficznych węglowodanów jest skuteczna?
Badań nad skutecznością diety specyficznych węglowodanów jest niestety niewiele. Elaine Gottschall, odpowiedzialna za rozpowszechnienie i dokładne opisanie tego sposobu żywienia, twierdzi, że dzięki niemu jej córka uniknęła resekcji jelita i doprowadziła do remisji wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, jednak jest to tylko opis przypadku, na podstawie którego nie można jeszcze wyciągać konkretnych wniosków.

 

Jeśli chodzi o źródła naukowe, badania nad efektywnością diety SCD przeprowadzane są głównie na dzieciach, u których po długotrwałym jej stosowaniu (powyżej 4 tygodni) obserwuje się znaczącą poprawę stanu zdrowia i błony śluzowej jelit, samopoczucia oraz obniżenie wskaźnika PCDAI (Pediatryczna Skala Oceny Aktywności Choroby Leśniowskiego-Crohna, ang. pediatric Crohn disease activyty index), który odnosi się również do wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Co istotne, stwierdza się także istotną poprawę wyników badań laboratoryjnych. Badacze wskazują jednak, że konieczne są dalsze obserwacje, aby móc w 100% potwierdzić zasadność wykorzystania diety specyficznych węglowodanów w chorobach zapalnych jelit.

 

W zespole jelita drażliwego głównym zaleceniem żywieniowym jest stosowanie diety low FODMAP, czyli zawierającej małe ilości fermentujących oligo- di- i monosacharydów (fruktozy, laktozy, galaktanów i fruktanów) oraz polioli (np. ksylitolu czy sorbitolu, które wykorzystywane są jako substancje słodzące). Jest to metoda mająca na celu odnotowanie, które produkty spożywcze i w jakich ilościach wywołują takie dolegliwości jak wzdęcia, gazy, bóle brzucha, zaparcia czy biegunki.

 

W początkowym okresie trwającym 2–6 tygodni należy wyeliminować wszystkie produkty będące źródłem większej ilości FODMAP, w tym większość owoców, niektóre warzywa, grzyby (za wyjątkiem boczniaków), sztuczne substancje słodzące, miód, mleko i jego przetwory (produkty bezlaktozowe są dobrze tolerowane), produkty zbożowe zawierające gluten (w niektórych przypadkach chleb orkiszowy przygotowany na zakwasie jest dobrze tolerowany), nasiona roślin strączkowych czy niektóre rodzaje orzechów. W drugiej fazie rozpoczyna się powolne wprowadzanie pojedynczych produktów i obserwuje reakcję organizmu. Docelowo dąży się do wprowadzenia jak największej liczby składników, które nie powodują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (J.J. Sebastián Domingo 2022).

 

Zbadano również, czy w przypadku zespołu jelita drażliwego zastosowanie mogłaby znaleźć dieta specyficznych węglowodanów. Wyniki wskazują jednak, że znacznie skuteczniejsze jest stosowanie diety low FODMAP. SCD również przynosi pozytywne efekty i łagodzi objawy, jednak obserwuje się znaczące obniżenie stężenia witaminy D i folianów w surowicy (M. Vincenzi i wsp. 2017).

 

5. Etapy wprowadzania SCD
Dietę wprowadza się w momencie zaostrzenia choroby. Na pierwszym etapie, który trwa do 5 dni, można spożywać tylko kilka produktów. Są to: domowy bulion drobiowy, mięso, domowe jogurty, rozcieńczone soki, rozgotowane jabłka, jagody i warzywa oraz jajka, jeśli nie występuje ich nietolerancja. Po zakończeniu pierwszego etapu można przejść do stopniowego wprowadzania wszystkich składników dozwolonych na diecie SCD. Przez pierwsze 2 tygodnie bardzo ważna jest stała kontrola lekarza i obserwowanie ewentualnych skutków ubocznych, a także reakcji organizmu na nowy sposób żywienia. Zaleca się również stałe monitorowanie wyników badań krwi oraz zmian w masie ciała. Jeśli obserwuje się wzrost masy ciała oraz poprawę parametrów laboratoryjnych, częstość wizyt można zmniejszyć do jednej na 2–4 tygodnie. Jeśli natomiast stan zdrowia i samopoczucie pozostają bez zmian albo dochodzi do zaostrzenia objawów, konieczne jest zrezygnowanie z diety.

 

Na drugim etapie diety specyficznych węglowodanów stopniowo dodaje się kolejne produkty. Początkowo wszystkie owoce i warzywa muszą być dokładnie obrane, pozbawione pestek i ugotowane. Jeśli nie pojawiają się żadne dolegliwości ze strony układu pokarmowego, każdego dnia można wprowadzać kolejny składnik z listy tych dozwolonych. Na końcu drugiego etapu, który może trwać do kilku tygodni, można zacząć spożywać również surowe owoce i warzywa.

 

W przypadku bardzo dobrej reakcji na dietę SCD po co najmniej roku można rozważyć wprowadzenie żywności spoza listy produktów dozwolonych, ale nie zawsze jest to proces dobrze tolerowany i często dochodzi do remisji choroby, dlatego też wprowadzanie należy przeprowadzać bardzo ostrożnie, stopniowo i najlepiej pod opieką lekarza i/lub dietetyka klinicznego (E. Gottschall 1994).

 

6. Czy stosowanie diety specyficznych węglowodanów może być niebezpieczne?
Głównym problemem związanym z dietą specyficznych węglowodanów jest fakt, że jest ona bardzo restrykcyjna i trudna do utrzymania. Z jednej strony tego rodzaju ograniczenia prowadzić mogą do rozwinięcia niezdrowej relacji z jedzeniem. Z drugiej jednak strony osoby cierpiące na nieswoiste choroby zapalne jelit doznają uporczywych dolegliwości ze strony układu pokarmowego, które tak czy inaczej prowadzą do intuicyjnego ograniczania spożywania wielu grup produktów, co nie zawsze przynosi oczekiwane rezultaty.

 

Kolejna kwestia związana jest z pokryciem zapotrzebowania na energię oraz makro- i mikroskładniki. W przypadku diety SCD często obserwuje się występowanie niedoborów, zwłaszcza wapnia i folianów, ale także witamin E, D oraz witamin z grupy B, dlatego tak ważne są regularna kontrola ich stężenia we krwi oraz współpraca z dietetykiem (J.C. Burgis i wsp. 2016).

 

7. Podsumowanie
Dieta specyficznych węglowodanów jest obiecującą metodą dietoterapii w przypadku nieswoistych chorób zapalnych jelit, ale konieczne są dalsze badania, aby z pewnością móc potwierdzić jej skuteczność. Jest to jednak niezwykle restrykcyjny sposób żywienia, który stwarza ryzyko rozwinięcia wielu niedoborów, dlatego należy stosować go rozważnie i pod opieką lekarza oraz dietetyka. Nie zaleca się jednak, aby osoby zdrowe stosowały SCD jako kolejną dietę redukcyjną czy sposób na zdrowy styl życia.

 


Bibliografia
Burgis J.C. et al., Response to strict and liberalized specific carbohydrate diet in pediatric Crohn's disease, „World Journal of Gastroenterology” 2016, 22(6), 2111–2117.
Gottschall E., Breaking the Vicious Cycle: Intestinal Health Through Diet, Baltimore Ontario 1994, 73–83.
Komorowski A.L., Stomia, mp.pl/pacjent/badania_zabiegi/132730,stomia (26.05.2023).
Sebastián Domingo J.J., Irritable bowel syndrome, „Medicina Clínica” 2022, 158(2), 76–81.
Seyedian S.S., Nokhostin F., Malamir M.D., A review of the diagnosis, prevention, and treatment methods of inflammatory bowel disease, „Journal of Medicine and Life” 2019, 12(2), 113–122.
Steps to Implementing the SCD, nimbal.org/education/implementing-scd-into-your-daily-life/the-scd-stages (22.05.2023).
Suskind D.L. et. al., Nutritional Therapy in Pediatric Crohn Disease: The Specific Carbohydrate Diet, „Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition” 2014, 58(1), 87–91.
The Specific Carbohydrate Diet, NASPGHAN, gikids.org/files/documents/digestive-topics/english/IBD-Specific-Carbohydrate-Diet.pdf (22.05.2023).
Vincenzi M. et al., Effects of a low FODMAP diet and specific carbohydrate diet on symptoms and nutritional adequacy of patients with irritable bowel syndrome: Preliminary results of a single-blinded randomized trial, „Journal of Translational Internal Medicine” 2017, 5(2), 120–126.