Zdrowa, zbilansowana dieta bogata w produkty pochodzące z różnych grup spożywczych jest w stanie pokryć zapotrzebowanie na energię oraz niezbędne składniki odżywcze. Niestety sytuacja nie zawsze jest tak idealna, co skutkuje pojawieniem się niedoborów w populacji. Aby radzić sobie z tym problemem, na rynek wprowadzane są produkty wzbogacane, czyli fortyfikowane. Na czym polega proces fortyfikacji, których grup żywności dotyczy oraz czy jest obowiązkowy? Odpowiedzi na te pytania znajdują się poniżej.

 

SPIS TREŚCI:

1. Fortyfikacja – definicja i rodzaje

2. Uwarunkowania prawne

3. Produkty fortyfikowane

4. Korzyści i zagrożenia dla zdrowia

5. Produkty fortyfikowane a suplementy diety

Indywidualne plany
dietetyczne i treningowe
-23 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -11 kg już od 39,99 zł za miesiąc

 

 

1. Fortyfikacja – definicja i rodzaje
Zgodnie z definicją WHO (Światowa Organizacja Zdrowia) fortyfikacja to praktyka polegająca na celowym zwiększaniu ilości niezbędnego mikroskładnika (np. witamin, składników mineralnych, w tym pierwiastków śladowych) w żywności w celu poprawy jej wartości odżywczej oraz zapewnienia korzyści dla zdrowia populacji przy minimalnym ryzyku zdrowotnym (L. Allen i wsp. 2006). Produkt może być wzbogacony o dany składnik niezależnie od tego, czy występuje on w nim naturalnie, czy nie.

 

Wyróżnia się następujące rodzaje fortyfikacji:
– wyrównawcza – dotyczy produktów, w przypadku których w procesie produkcyjnym lub podczas przechowywania dochodzi do utraty dużych ilości składników odżywczych. Składniki mineralne dodawane są w celu uzupełnienia tych strat;
– interwencyjna – jej celem jest zapobieganie niedoborom danego składnika w populacji lub wyrównywanie niedoborów;
– polepszająca – stosuje się ją, by poprawić walory odżywcze oraz atrakcyjność produktu, a także by upodobnić dany produkt do jego naturalnego odpowiednika.


Fortyfikacja może mieć zakres masowy (wzbogacanie produktów ogólnodostępnych i tradycyjnie wykorzystywanych przez całą populację), celowany (fortyfikowanie produktów przeznaczonych dla konkretnych grup odbiorców) lub marketingowy (wzbogacanie produktu, by zwiększyć jego atrakcyjność poprzez poprawę jakości).


Dodatkowo możemy mówić o fortyfikacji obligatoryjnej (kiedy wzbogacenie żywności jest obowiązkowe; regulują to przepisy obowiązujące w danym kraju) lub fortyfikacji dobrowolnej (decyzja o wzbogaceniu produktu jest pozostawiana producentowi, jednak w przypadku gdy zdecyduje się on na jej wprowadzenie, również musi przestrzegać określonych prawnych regulacji).

 

2. Uwarunkowania prawne
Wzbogacanie żywności przez producenta nie jest dowolne. Istnieje szereg zasad i przepisów określających zakres oraz ilości substancji, które mogą zostać dodane do żywności. Ponadto, jeśli część dokumentów jest wspólna dla wielu państw (np. krajów Unii Europejskiej), każde z nich ma dodatkowo własne przepisy wynikające ze stanu odżywienia danej populacji, przyzwyczajeń żywieniowych oraz możliwości danego kraju.


W Polsce obecnie obowiązującymi aktami prawnymi regulującymi fortyfikację są Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia z 25 sierpnia 2006 r., Rozporządzenie (WE) 1925/2005 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie dodawania do żywności witamin i składników mineralnych oraz niektórych innych substancji oraz Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności.


Zgodnie z tymi dokumentami do żywności mogą zostać dodane tylko te substancje, które naturalnie w niej występują oraz są uznawane za istotne składniki odżywcze. Ilość dodanej substancji powinna być wystarczająca, by spożycie produktu przynosiło korzyści wynikające ze wzbogacenia, ale jednocześnie, ze względu na to, że istnieje możliwość przedawkowania niektórych witamin i składników mineralnych, dostatecznie mała, by wykluczyć to ryzyko.


Poniżej przedstawiono substancje, których dodatek do żywności jest dozwolony w Polsce. Akty prawne określają ponadto formę chemiczną, w jakiej dany składnik może być dodany do produktu, a jego minimalną i maksymalną ilość (Rozporządzenie (WE) nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r.). Fabryka Siły Sklep

 

WitaminyA, D, E, K, B1, B2, B6, B12, C, niacyna (B3), kwas pantotenowy (B6), kwas foliowy, biotyna
Składniki mineralnewapń, magnez, żelazo, miedź, jod, cynk, mangan, sód, potas, selen, chrom, molibden, fluorek, chlorek, fosfor

 

3. Produkty fortyfikowane
Fortyfikacja w przemyśle spożywczym jest stosowana na szeroką skalę. W każdym kraju wygląda trochę inaczej, głównie ze względu na różne potrzeby oraz model żywienia. W krajach azjatyckich popularne jest wzbogacanie ryżu, natomiast w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie wzbogaca się płatki śniadaniowe i mąkę powszechnie spożywane na tym obszarze.
W Polsce obowiązkową fortyfikację reguluje wspomniane wcześniej Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 16 września 2010 r. Dotyczy ono dwóch grup produktów – soli, która musi być wzbogacona o jod, a także niektórych tłuszczów (margaryna oraz miksy tłuszczowe), do których obowiązkowo należy dodać witaminę A i D.


Wzbogacanie soli to przykład fortyfikacji masowej, ponieważ cała populacja naszego kraju zagrożona jest niedoborami jodu, a w przeszłości (przed wprowadzeniem fortyfikacji) konsekwencje tego stanu dotykały wielu Polaków. Z kolei wzbogacanie tłuszczów to przykład fortyfikacji polepszającej (upodabnianie do masła).


Fortyfikacja dobrowolna dotyczy m.in.:
– soków owocowych – wzbogacanie o witaminę C, do której strat dochodzi w procesie wyciskania owoców (wyrównawcza),
– nabiału – wzbogacanie o wapń (polepszająca),
– płatków śniadaniowych – dodaje się żelazo i witaminy A oraz z grupy B (polepszająca),
– napojów roślinnych – ze względu na popularność w grupie wegan są one wzbogacane o wapń, witaminy D oraz B12, które są potencjalnie niedoborowe w tej grupie. Ponadto upodabniają je do mleka krowiego (polepszająca, celowana),
– napojów dla sportowców – wzbogacanie o elektrolity tracone podczas treningu (celowana),
– żywności dla dzieci, mieszanek mlekozastępczych – dodawanie składników niezbędnych do prawidłowego wzrostu i rozwoju dziecka (celowana, polepszająca).


Istnieją także pewne grupy produktów, których fortyfikacja jest zabroniona – produkty nieprzetworzone (takie jak mięso, ryby, warzywa, owoce) oraz napoje, w których zawartość alkoholu jest większa niż 1,2%.


4. Korzyści i zagrożenia dla zdrowia
Zauważono, że wpływ fortyfikacji na zdrowie populacji zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się jest raczej pozytywny – dotyczy zmniejszenia zapadalności na anemię (z niedoboru żelaza), powstawania woli (czyli powiększenia tarczycy związanego z niedoborem jodu) czy występowania wad cewy nerwowej płodu (pojawiającego się, gdy w organizmie matki stwierdza się niedobór kwasu foliowego). Trzeba jednak pamiętać, że jest to tylko narzędzie wspierające odżywienie organizmu i w przypadku niedoborowej diety niskiej jakości nawet dodatek produktów fortyfikowanych może nie być wystarczający do wyrównania braków (R. Olson i wsp. 2021).


Potencjalnym zagrożeniem wynikającym ze wzbogacania żywności jest możliwość przedawkowania dodanej substancji. Z tego powodu niezwykle ważne było ustalenie maksymalnych bezpiecznych ilości składników, które mogą być dodane do żywności. Obecnie przypadki wystąpienia objawów przedawkowania musiałyby wiązać się z przewlekłym nadmiernym spożyciem produktów wzbogacanych. W przypadku konsumpcji w zalecanej ilości ryzyko wystąpienia efektów toksycznych jest znikome.
Czasami wprowadzenie obowiązku fortyfikacji produktów może mieć nieoczekiwane skutki. Przykładem może być historia z Nowej Szkocji (Kanada). Mieszkańcy tego regionu zawsze charakteryzowali się wysoką zapadalnością na nieswoiste choroby zapalne jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego i chorobę Leśniowskiego-Crohna).


W latach 1997–1998 w Kanadzie wprowadzono obowiązek dodawania do mąki kwasu foliowego. Powodem, dla którego zdecydowano się na ten krok, była profilaktyka występowania wad cewy nerwowej, które mogą pojawić się u dzieci matek cierpiących na niedobór kwasu foliowego. Powstanie tych wad skutkuje nieprawidłowym kształtowaniem mózgu oraz rdzenia kręgowego, co może powodować problemy w dalszym życiu dziecka oraz prowadzić do niepełnosprawności.


Założenie to zostało osiągnięte i odnotowano spadek występowania wad cewy nerwowej w populacji kanadyjskiej o ok. 50%. Ponadto naukowcy zaobserwowali jeszcze jedną tendencję. W latach 1996–2009 na terenie Nowej Szkocji znacząco spadła (dotychczas wysoka) liczba zachorowań na chorobę Leśniowskiego-Crohna (35%) oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (25%). Ponieważ spadek zbiegł się w czasie z wprowadzeniem fortyfikacji, naukowcy postawili hipotezę o możliwej roli kwasu foliowego w rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit. Na podstawie jednej obserwacji nie można oczywiście jednoznacznie wyciągnąć wniosków i połączyć ze sobą tych dwóch elementów, jednak daje to podstawę do dalszych badań oraz weryfikacji prawdziwości tej zależności, która w innym przypadku mogłaby pozostać nieodkryta (D. Leddin, H. Tamim, A.R. Levy 2013).


5. Produkty fortyfikowane a suplementy diety
Często osoby obawiające się wystąpienia niedoborów uzupełniają składniki odżywcze przy pomocy suplementów diety. Czy zatem żywność fortyfikowana również zaliczana jest do tej grupy? Mimo podobnej funkcji (dostarczanie witamin i składników mineralnych) w celu wyrównania potencjalnych niedoborów lub zapobiegania ich wystąpieniu pojęcia suplementu diety oraz żywności fortyfikowanej nie są tożsame.
Oba zaliczane się do grupy żywności. Żywność fortyfikowana to tradycyjne produkty spożywcze, zaś suplementy można spotkać w formie tabletek, proszków, ampułek, kropli itp. Produkty fortyfikowane poza dodanymi witaminami i składnikami mineralnych dostarczają jeszcze innych składników odżywczych, naturalnie występujących w produkcie, natomiast w suplemencie powinny znaleźć się tylko substancje umieszczone w nim przez producenta. Ponadto skład i zasady oznakowania suplementów diety są regulowane odrębnymi aktami prawnymi niż te dotyczące żywności fortyfikowanej.

 

 

1 / 4
A jaki Ty masz cel? Nie trać czasu i zacznij już dziś! Skorzystaj z profesjonalnej opieki.
Określ swój cel treningowy, a my pomożemy Ci go osiągnąć.

Bibliografia
Allen L. et al., Guidelines on food fortification with micronutrients, Geneva 2006.
Leddin D., Tamim H., Levy A.R., Is folate involved in the pathogenesis of inflammatory bowel disease?, „Medical Hypotheses” 2013, 81(5), 940–941.
Olson R. et al., Food Fortification: The Advantages, Disadvantages and Lessons from Sight and Life Programs, „Nutrients” 2021, 13(4), 1118.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 16 września 2010 r. w sprawie substancji wzbogacających dodawanych do żywności, Dz.U. nr 174, poz. 1184.

Rozporządzenie Rady (WE) nr 1234/2007 z dnia 22 października 2007 r. ustanawiające wspólną organizację rynków rolnych oraz przepisy szczegółowe dotyczące niektórych produktów rolnych (rozporządzenie o jednolitej wspólnej organizacji rynku), Dz.U. L 299 z 16.11.2007.

Rozporządzenie (WE) nr 1925/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie dodawania do żywności witamin i składników mineralnych oraz niektórych innych substancji, Dz.U. L 404 z 30.12.2006.
Tarko T., Duda-Chodak A., Wajda D., Wzbogacanie żywności w związki polifenolowe, „Przemysł Spożywczy” 2012, 10(66).
Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, Dz.U. nr 171 poz. 1225.