Choroby nowotworowe stanowią drugą przyczynę zgonów w Polsce, zaraz po chorobach układu krążenia, jak wynika z danych GUS z 2021 r. Nowotwory należą do chorób cywilizacyjnych, na ich rozwój duży wpływ mają czynniki środowiskowe, w tym dieta. Szacuje się, że 30–40% nowotworów można uniknąć dzięki aktywności fizycznej, stosowaniu zdrowej diety i utrzymaniu właściwej masy ciała (K. Borzucka-Sitkiewicz 2019). Na czym polega dieta przeciwnowotworowa?

 

SPIS TREŚCI:
1. Jak powstaje nowotwór?

2. Nowotwory – statystki

3. Przyczyny nowotworów

4. Otyłość a nowotwory

5. Dieta przeciwnowotworowa – co jeść?

6. Dieta przeciwnowotworowa – warzywa i owoce

7. Dieta przeciwnowotworowa – błonnik

8. Nowotwory a aktywność fizyczna

Indywidualne plany
dietetyczne i treningowe
-23 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -11 kg już od 39,99 zł za miesiąc

 

 

1. Jak powstaje nowotwór?

Zmiany nowotworowe powstają na skutek uszkodzenia struktury materiału genetycznego (DNA) organizmu. Nowotwór powstaje, gdy środowisko wewnętrzne organizmu traci kontrolę nad procesem replikacji kwasów deoksyrybonukleinowych i podziałem komórki lub zespołu komórek.

 

Postęp i rozprzestrzenianie się choroby nowotworowej w dużym stopniu zależy od funkcjonowania układu immunologicznego. Pewne znaczenie mają także mechanizmy odpowiadające za zwalczanie reaktywnych form tlenu, tzw. wolnych rodników. Komórki nowotworowe mają zdolność do niepohamowanego i spontanicznego wzrostu i przemieszczania się wewnątrz całego organizmu. Rozwijają się, dopóki nie doprowadzą do śmierci organizmu.

 

2. Nowotwory – statystki

Mimo coraz większej świadomości dotyczącej profilaktyki i diagnostyki chorób nowotworowych wciąż obserwuje się wysoką liczbę zachorowań. W 2018 r. odnotowano 167 446 osób chorych oraz 101 391 wystawionych aktów zgonu z powodu nowotworów.

U mężczyzn najczęściej występuje rak gruczołu krokowego (19,6%), rak płuc (16,1%) i rak okrężnicy (7,2%), natomiast u kobiet – nowotwory piersi (22,5%), płuc (9,3%) i trzonu macicy (7,2%) (U. Wojciechowska i wsp. 2020).

  Fabryka Siły Sklep

3. Przyczyny nowotworów

Zmiany nowotworowe mogą powstawać pod wpływem czynników genetycznych i środowiskowych. Tylko niewielka część zachorowań wiąże się wyłącznie z obciążeniem genetycznym. Zdecydowana większość to skutek stylu życia, w tym nieprawidłowych nawyków żywieniowych. Do najważniejszych czynników ryzyka rozwoju chorób nowotworowych należą palenie tytoniu, niewłaściwa dieta, obciążenie genetyczne (R. Beliveau, D. Gingras 2007). Nowotwory powstają także na skutek skażenia środowiska i działania promieniowania jonizującego (J.W. Guzek 2008).

 

Produkty rakotwórcze

– Czerwone mięso i jego przetwory. W 2015 r. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IRAC) sklasyfikowała przetworzone mięso jako rakotwórcze dla ludzi, a nieprzetworzone czerwone mięso jako prawdopodobnie rakotwórcze (V. Bouvard i wsp. 2015).

 

Przetwory mięsne są źródłem azotynów i azotanów, czyli środków chemicznych, które są powszechnie stosowane do konserwowania produktów mięsnych. Związki te w organizmie człowieka są przekształcane do nitrozoamin, które odpowiadają za powstawanie zmian nowotworowych. Według Światowej Organizacji Zdrowia codzienne spożycie 50 g czerwonego mięsa wiąże się ze wzrostem ryzyka zachorowania na raka jelita grubego aż o 18%.

 

– Produkty smażone, grillowane, pieczone i wędzone na gorąco, ponieważ są źródłem wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). WWA znajdują się także w dymie papierosowym.

 

– Źle przechowywane ziarna zbóż i orzechy, gdyż zawierają szkodliwe mykotoksyny (pojawiają się przy pleśni).

 

– Alkohol zwiększa ryzyko zachorowania na kilka rodzajów nowotworu, w tym raka jelita grubego, górnych odcinków przewodu pokarmowego, wątroby, piersi i trzustki (A. Ratna, P. Mandrekar 2017). Według przeglądu C. Pelucchi i wsp. spożycie powyżej 4 drinków mocnego alkoholu na dzień związane jest z 50% wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwór jelita grubego i piersi oraz 30% wzrostem ryzyka zachorowania na raka trzustki.

 

Nie została ustalona jedna bezpieczna dawka alkoholu dla człowieka. W niektórych publikacjach można znaleźć informację, że już 1–2 drinki dziennie, np. 100 ml wina czy 250 ml piwa, mogą zwiększać ryzyko powstania zmian nowotworowych (M. Brzegowy, M. Maciejewska-Cebulak, K. Turek 2018).

 

– Sól – nadmiar soli w diecie nasila rakotwórcze właściwości bakterii H. Pylori, co zwiększa ryzyko rozwoju raka żołądka (L. D’Elia, F. Galletti, P. Strazzullo 2014). Sól znajduje się w dużej ilości w słonych przekąskach, przetworach mięsnych i produktach konserwowanych (B. Kaczmarek-Borowska, K. Synoś, K. Zielińska 2018).

 

– Sztuczne tłuszcze trans (przemysłowe) – zmniejszają płynność i elastyczność błon komórkowych organizmu, przyczyniają się do powstawania wolnych rodników i nasilenia różnicowania się komórek nowotworowych (M. Jarosz i wsp. 2020; G. Cichosz, H. Czeczot 2012).

 

Nadmiar sztucznych izomerów trans kwasów tłuszczowych zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór piersi, jelita grubego i prostaty. Źródłem izomerów trans są: żywność typu fast food, twarde margaryny, wyroby ciastkarskie, słodycze, dania instant (B. Kaczmarek-Borowska, K. Synoś, K. Zielińska 2018). W 2019 r. weszło w życie rozporządzenie Komisji UE (2019/649), w którym ustalono maksymalną dopuszczalną ilość sztucznych izomerów trans – 2 g/100 g tłuszczu.

 

– Żywność wysokoprzetworzona – w jej składzie występuje duża ilość cukru, izomerów trans i chemicznych dodatków (konserwanty, barwniki, emulgatory). T. Fiolet i wsp. wykazali, że 10% udział żywności wysokoprzetworzonej w diecie wiąże się z 10% wzrostem ryzyka zachorowania na raka piersi.

 

4. Otyłość a nowotwory

Nadwaga i otyłość zwiększa ryzyko zachorowania na wiele chorób, w tym na nowotwory. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że nadwaga i otyłość stanowią przyczynę 7–41% wszystkich nowotworów, m.in. raka trzustki, raka piersi, trzonu macicy, wątroby, nerek, tarczycy, gruczołu krokowego, jelita grubego i pęcherza moczowego (P. Jaworski, A. Binda 2015; B. Kaczmarek-Borowska, K. Synoś, K. Zielińska 2018).

Wpływ nadmiernej masy ciała na zmiany nowotworowe jest złożony.

 

Następuje wydzielanie nadmiernej ilości substancji prozapalnych, a zmniejszenie przeciwzapalnych. W konsekwencji dochodzi do szeregu procesów, które przyczyniają się do uszkodzenia materiału genetycznego. Związane są m.in. z metabolizmem estrogenów, poziomem insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF), funkcjonowaniem układu odpornościowego i stresem oksydacyjnym.

 

Tkanka tłuszczowa człowieka jest aktywna metabolicznie. Syntezuje związki o właściwościach prozapalnych, tj. TNF-α, IL-6, IGF oraz hormony, m.in. leptynę, adiponektynę. Stężenie leptyny wzrasta u osób otyłych. Leptyna wykazuje działanie rakotwórcze na komórki nabłonkowe przewodu pokarmowego. Znowu adiponektyna, której stężenie u otyłych osób jest niższe, zmniejsza aktywność szlaku mTOR, który wpływa na powstawanie nowotworów.

 

5. Dieta przeciwnowotworowa – co jeść?

Dieta bogata w przetworzone czerwone mięso, cukier, sól i używki (alkohol, palenie tytoniu) predysponuje do rozwoju zmian nowotworowych. Według Amerykańskiej Akademii Nauk sposób odżywiania to druga (po paleniu tytoniu) najważniejsza przyczyna rozwoju chorób nowotworowych.

 

Dieta przeciwnowotworowa ma obniżyć ryzyko zachorowania na raka. Opiera się na produktach nieprzetworzonych – warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, tłuste ryby z dobrego źródła, mięso chude, nabiał, jaja, oleje roślinne tłoczone na zimno, orzechy, nasiona i pestki.

 

Jednym z modeli żywieniowych, który działa przeciwnowotworowo, jest dieta śródziemnomorska (C. La Vecchia 2007). Prozdrowotne właściwości diety śródziemnomorskiej wynikają z wysokiego spożycia warzyw, owoców, pełnoziarnistych przetworów zbożowych i umiarkowanym spożywaniu ryb i nabiału oraz bardzo niskim spożyciu czerwonego mięsa. W diecie śródziemnomorskiej dopuszcza się niewielkie ilości czerwonego wina, które jest źródłem resweratrolu o silnych właściwościach przeciwutleniających.

 

Głównym źródłem tłuszczu jest oliwa z oliwek, która dostarcza nienasyconych kwasów tłuszczowych. Dieta śródziemnomorska ma właściwości przeciwzapalne i charakteryzuje się korzystnym stosunkiem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-6 do omega-3, który wynosi 2 : 1. Nie tylko zmniejsza stan zapalny, ale także przyczynia się do redukcji uszkodzeń materiału genetycznego (DNA) (M.Ch. Mentella i wsp. 2019). C. Bosetti, C. Pelucchi, C. Vecchia wykazali, że dieta śródziemnomorska zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwór jelita grubego, prostaty i błony śluzowej macicy.

 

6. Dieta przeciwnowotworowa – warzywa i owoce

Wysokie spożycie owoców i warzyw obniża ryzyko powstania zmian nowotworowych. Metaanaliza F. Turati i wsp. wykazała, że duże spożycie warzyw i owoców działa pozytywnie wobec ryzyka wielu nowotworów, zwłaszcza zmian w obrębie przewodu pokarmowego.

 

M.S. Farvid i wsp. wykazali, że szczególnie spożycie żółtych i pomarańczowych warzyw i warzyw cebulowych może zmniejszać ryzyko rozwoju raka piersi. Światowa Organizacja zdrowia zaleca spożywanie min. 400 g warzyw i owoców dziennie. Warzywa i owoce stanowią bogate źródło składników pokarmowych, które wykazują właściwości przeciwnowotworowe. Są to m.in. witaminy antyoksydacyjne (C, E, A), błonnik pokarmowy, likopen, kwercetyna i flawonoidy. Antyoksydanty mają za zadanie neutralizować wolne rodniki, przez co zapobiegają uszkodzeniom kodu genetycznego.

 

W diecie przeciwnowotworowej szczególnie istotne są warzywa krzyżowe, do których zalicza się brokuły, kalafior, kapustę, rzepę, jarmuż i brukselkę. Dostarczają wielu cennych składników, tj. witaminę C, błonnik pokarmowy, karotenoidy, foliany oraz glukozynolany. Glukozynolany wykazują działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe i przeciwbakteryjne. Chronią materiał genetyczny przed działaniem wolnych rodników.

 

Warzywa krzyżowe zawierają także sulforafan, który wykazuje silne właściwości przeciwnowotworowe. Warzywa te sprawdzają się w profilaktyce nowotworów żołądka, jelita grubego, prostaty, płuc, pęcherza moczowego i piersi. (J. Zalega, D. Szostak-Węgierek 2013).

 

Działanie przeciwnowotworowe wykazują również warzywa cebulowe. Czosnek zawiera allicynę i allinę, które działają bakteriobójczo i osłabiają działanie nitrozoamin. Obecny w jego składzie związek chemiczny ajoen przyczynia się do zatrzymania procesu różnicowania się komórek nowotworowych. Związki siarki wspierają pracę układu odpornościowego i mają zdolność do hamowania wzrostu komórek nowotworowych (B. Kaczmarek-Borowska, K. Synoś, K. Zielińska 2018).

 

7. Dieta przeciwnowotworowa – błonnik

Błonnik pokarmowy zwiększa masę kału, przyspiesza perystaltykę jelit i usuwa substancje toksyczne z organizmu. Ponadto jest pożywką dla mikroflory jelitowej. W wyniku fermentacji błonnika powstają krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, w tym m.in. kwas masłowy. Kwas masłowy przyczynia się do hamowania procesu różnicowania się komórek nowotworowych i prowadzi do ich obumierania (B. Kaczmarek-Borowska 2018).

 

D. Aune i wsp. wykazali, że spożywanie min. 10 g błonnika dziennie, który pochodzi z pełnoziarnistych produktów zbożowych, zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego o 10%. Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje spożycie błonnika pokarmowego w ilości min. 25 g dziennie.

 

8. Nowotwory a aktywność fizyczna

Aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko zachorowania na raka. Przede wszystkim regularna aktywność fizyczna przyczynia się do utrzymania prawidłowej masy ciała. Działa pozytywnie na stężenie glukozy, insuliny i hormonów płciowych we krwi, zmniejsza stany zapalne oraz wspiera układ odpornościowy.

 

Podejmowanie umiarkowanej aktywności fizycznej przez min. 30 minut dziennie lub przez co najmniej 150 minut tygodniowo zmniejsza ryzyko zachorowania na raka o 4% w porównaniu z aktywnością o mniejszej częstotliwości (K. Borzucka-Sitkiewicz 2019).

 

Nie ma jednego produktu, który chroniłby przed rozwojem nowotworu. Dieta powinna opierać się na produktach niskoprzetworzonych, obfitować w warzywa i owoce oraz pełnoziarniste produkty zbożowe. Należy ograniczyć spożycie czerwonego mięsa i jego przetworów, odrzucić używki oraz nie zapominać o regularnej aktywności fizycznej.

 

 

1 / 4
A jaki Ty masz cel? Nie trać czasu i zacznij już dziś! Skorzystaj z profesjonalnej opieki.
Określ swój cel treningowy, a my pomożemy Ci go osiągnąć.

Bibliografia

Aune D. et al., Dietary fibre, whole grains, and risk of colorectal cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies, „The BMJ” 2011, 343.

Bach-Faig A. et al., Mediterranean Diet Foundation Expert Group, Mediterranean diet pyramid today. Science and cultural updates, „Public Health Nutrition” 2011, 14(12A), 2274–2284.

Beliveau R., Gingras D., Dieta w walce z rakiem. Profilaktyka i wspomaganie terapii przez odżywianie, Kraków 2007.

Binkowska-Borgosz I., Starzyńska T., Błogowski W., Otyłość a nowotwory przewodu pokarmowego, „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej” 2014, 68, 1193–1198.

Borzucka-Sitkiewicz K., Profilaktyka chorób nowotworowych – możliwości wykorzystania doświadczeń europejskich, „Pedagogika Społeczna” 2019, 2(72), 61–74.

Bosetti C., Pelucchi C., Vecchia C., Diet and cancer in Mediterranean countries: carbohydrates and fats, „Public Health Nutrition” 2009, 12(9A), 1595–1600.

Bouvard V. et al., International Agency for Research on Cancer Monograph Working Group Carcinogenicity of consumption of red and processed meat, „The Lancet Oncology” 2015, 16, 1599–600.

Brzegowy M., Maciejewska-Cebulak M., Turek K., Nie daj się rakowi! Wsparcie żywieniowe w chorobie nowotworowej, Kraków 2018.

Cichosz G., Czeczot H., Kwasy tłuszczowe izomerii trans w diecie człowieka, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2012, 45(2), 181–190.

D’Elia L., Galletti F., Strazzullo P., Dietary salt intake and risk of gastric cancer, „Cancer Treatment and Research” 2014, 159, 83–95.

Profilaktyka pierwotna przez zdrową dietę (dieta w walce z rakiem), pod red. Dyzman-Sroki A. et al., Poznań 2008.

Farvid M.S. et al., Fruit and vegetable consumption and breast cancer incidence: Repeated measures over 30 years of follow-up, „International Journal of Cancer” 2018, 144(7), 1496–1510.

Fiolet T. et al., Consumption of ultra-processed foods and cancer risk: results from NutriNet-Santé prospective cohort, „BMJ” 2018, 360, k322.

Guzek J.W., Patofizjologia człowieka w zarysie, Warszawa 2008.

Normy żywienia dla populacji Polski ich zastosowanie, pod red. Jarosza M. et al., Warszawa 2020.

Jaworski P., Binda A., Tarnowski W., Wpływ otyłości na rozwój choroby nowotworowej, „Postępy Nauk Medycznych” 2015, 28(9), 673–676.

Kaczmarek-Borowska B., Synoś K., Zielińska K., Wstępne doniesienia na temat wpływu żywienia na rodzaj chorób nowotworowych, „Problemy Nauk Stosowanych” 2018, 8, 163–176.

Kapała A., Dieta w chorobie nowotworowej, wszystko co trzeba wiedzieć o żywieniu w trakcie leczenia onkologicznego, Warszawa 2016.

La Vecchia C., Mediterranean diet and cancer, „Public Health Nutrition” 2007, 7(7), 965–968.

Maciejewska-Cebulak M., Wpływ nadwagi i otyłości na powstawanie nowotworów, „Forum Medycyny Rodzinnej” 201, 11(2), 73–79.

Mentella M.Ch. et al., Cancer and Mediterranean Diet: A Review, „Nutrients” 2019, 11, 2059.

Pelucchi C. et al., Alcohol consumption and cancer risk, „Nutrition and Cancer” 2011, 63(7), 983–990.

Ratna A., Mandrekar P., Alcohol and Cancer: Mechanisms and Therapies, „Biomolecules” 2017, 7(3), 61.

Szwejda-Grzybowska J., Antykancerogenne składniki warzyw kapustnych i ich znaczenie w profilaktyce chorób nowotworowych, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2011, 44(4), 1039–1046.

Turati F. et al., Fruit and vegetables and cancer risk: a review of southern European studies, „British Journal of Nutrition” 2015, 113(2), S102–110.

Wiseman M.J., Nutrition and cancer: prevention and survival, „The British Journal of Nutrition” 2019, 122(5), 481–487.

Wojciechowska U. et al., Nowotwory złośliwe w Polsce w 2018 roku, onkologia.org.pl/wp-content/uploads/Nowotwory_2018.pdf (19.04.2021).

Zalega J., Szostak-Węgierek D., Żywienie w profilaktyce nowotworów. Część III. Diety o właściwościach przeciwnowotworowych, „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2013, 94(1), 59–70.

GUS, Zgony według przyczyn za I półrocze 2020 roku – dane wstępne, stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/statystyka-przyczyn-zgonow/zgony-wedlug-przyczyn-za-i-polrocze-2020-roku-dane-wstepne,9,1.html (19.04.2021).