Nieswoiste choroby zapalne jelit (NChZJ) to przewlekłe schorzenia dotyczące przewodu pokarmowego. Zalicza się do nich wiele jednostek chorobowych, jednak wśród najczęściej występujących wymienia się dwie – chorobę Leśniowskiego-Crohna (ChLC) oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG). Obie są zaliczane do chorób autoimmunologicznych, co oznacza, że organizm zaczyna atakować własne komórki, a to prowadzi do ich uszkodzenia i wystąpienia przewlekłego stanu zapalnego. W procesie terapeutycznym dużą rolę odgrywają zmiany w stylu życia, m.in. sposobie odżywiania.

 

SPIS TREŚCI:

1. Nieswoiste choroby zapalne jelit – różnice

2. Nieswoiste choroby zapalne jelit – objawy

3. Nieswoiste choroby zapalne jelit – diagnostyka

4. Nieswoiste choroby zapalne jelit – leczenie

5. Nieswoiste choroby zapalne jelit – żywienie

6. Podsumowanie

Indywidualne plany
dietetyczne i treningowe
-23 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -11 kg już od 39,99 zł za miesiąc

 

 

1. Nieswoiste choroby zapalne jelit – różnice
Nieswoiste choroby zapalane jelit różnią się miejscem występowania oraz rodzajem pojawiających się zmian.


Choroba Leśniowskiego-Crohna (ChLC):
– zapalenie obejmuje całą ścianę narządu (błonę śluzową, podśluzową, mięśnie i otrzewną),
– zmiany występują w postaci grudek i ziarenek,
– może obejmować wszystkie części przewodu pokarmowego, od jamy ustnej do odbytu.

 

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG):
– zapalenie dotyczy tylko wewnętrznej części narządu – błony śluzowej,
– zmiany są niejednorodne, często rozlane, na powierzchni błony śluzowej – pojawiają się owrzodzenia,
– pojawia się tylko w jelicie grubym: odbycie, odbytnicy i okrężnicy.

 

NChZJ częściej diagnozowane są w krajach rozwiniętych oraz wśród osób rasy białej w wieku 20–40 lat. Obserwuje się także wysoką zapadalność wśród mieszkańców krajów skandynawskich. W populacji Wysp Owczych zapadalność wynosi ok. 84 przypadków na 100 tys. mieszkańców, co jest wskaźnikiem nawet 5 razy wyższym niż w innych krajach europejskich.


2. Nieswoiste choroby zapalne jelit – objawy
Do najczęstszych objawów zalicza się biegunki (wypróżnienia pojawiają się od kilku do kilkunastu razy dziennie) oraz bóle brzucha. Są one wspólne dla obu omawianych chorób. W WZJG częściej obserwuje się domieszki krwi w stolcu, z kolei pacjenci z ChLC częściej odnotowują nieplanowaną utratę masy ciała oraz gorączkę.


Mogą pojawić się również takie objawy jak anemia, osłabienie, męczliwość oraz bladość. Może dojść także do powstania przetok, czyli chorobowych zmian, w wyniku których dochodzi do wystąpienia połączeń między jednym narządem (w tym przypadku jelitem) a drugim (np. jelitem grubym, odbytem, skórą czy pęcherzem). To objaw charakterystyczny występujący tylko w przebiegu ChLC. Nie obserwuje się go w przypadku WZJG.


Przebieg NChZJ wiąże się ze znacznym obniżeniem jakości życia. Ze względu na dolegliwości oraz konieczność częstego korzystania z toalety codzienne funkcjonowanie jest utrudnione. Ponadto może obejmować także inne układy, kiedy dochodzi do powstania zmian kostno-stawowych, skórnych, zapaleń w obrębie gałki ocznej czy wystąpienia pierwotnego stwardniającego zapalenia dróg żółciowych (w którym dochodzi do powstania przewężeń i poszerzeń przewodów żółciowych; choroba ta prowadzi do wystąpienia m.in. bólu brzucha, żółtaczki oraz gorączki, a w jej przebiegu może dojść do uszkodzenia wątroby).


WZJG jest również łączone ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwór jelita grubego oraz wystąpienia toksycznego rozdęcia okrężnicy, czyli stanu bezpośrednio zagrażającego życiu. Fabryka Siły Sklep


W przebiegu NChZJ można mówić o dwóch naprzemiennie występujących fazach: fazie aktywnej choroby, podczas której objawy oraz stan zapalny w organizmie nasilają się i konieczna jest interwencja, oraz fazie remisji, w której dochodzi do wyciszenia i ustąpienia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.


3. Nieswoiste choroby zapalne jelit – diagnostyka
Obecnie brakuje jednoznacznych wytycznych dotyczących diagnozowania NChZJ, występujące objawy są podobne do obserwowanych w wielu innych schorzeniach. Do najczęściej wykorzystywanych metod pozwalających na postawienie diagnozy zalicza się endoskopię, czyli badanie polegające na wprowadzeniu do przewodu pokarmowego sondy zakończonej kamerą, dzięki czemu lekarz może dokładnie obejrzeć wnętrze narządów oraz występujące w nich zmiany. Podczas badania pobierane są także wycinki zmienionych tkanek, które poddaje się analizie pozwalającej określić rodzaj, charakter i zaawansowanie zapalenia.

 

Zleca się także wykonania badań radiologicznych – USG, tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego czy RTG (w zależności od potrzeb) oraz badań laboratoryjnych krwi (morfologii oraz badań na obecność charakterystycznych przeciwciał).


4. Nieswoiste choroby zapalne jelit – leczenie
Wyróżnia się dwie podstawowe metody leczenia NChZJ: farmakologiczną oraz chirurgiczną. Pierwsza z nich wiąże się ze stosowaniem leków, których celem jest zmniejszenie stanu zapalnego, wyciszenie reakcji immunologicznej organizmu (dzięki czemu przeciwciała przestają atakować własne tkanki) oraz złagodzenie objawów choroby.


Leczenie chirurgiczne jest stosowane, gdy niemożliwa jest poprawa stanu zdrowia pacjenta przy użyciu środków farmakologicznych oraz w stanach nagłych. Obejmuje ono m.in. usunięcie części lub całości zajętego narządu, udrożnianie zwężeń w przewodzie pokarmowym czy usunięcie treści ropni współwystępujących z przetokami.


Metody te pozwalają także na całkowite wyleczenie WZJG (przez usunięcie całego jelita grubego i wyłonienie stomii). W ChLC możliwe jest jedynie uzyskanie remisji (wyciszenia) choroby, a nie jej całkowite wyleczenie, ponieważ zmiany mogą obejmować cały przewód pokarmowy i występować tylko na niektórych jego odcinkach, co uniemożliwiłoby utrzymanie ciągłości przewodu pokarmowego.


W procesie terapeutycznym ważną rolę odgrywają także zmiany w stylu życia, jak zaprzestanie palenia tytoniu i wprowadzenie odpowiedniego sposobu żywienia.


5. Nieswoiste choroby zapalne jelit – żywienie
Na początku warto zauważyć, że nie istnieje uniwersalna dieta w nieswoistych chorobach zapalnych jelit i każdy pacjent będzie inaczej reagował na poszczególne składniki odżywcze, zwłaszcza w aktywnej fazie choroby. Konieczna jest obserwacja tolerancji poszczególnych pokarmów. Istnieje jednak kilka wskazań, które warto mieć na uwadze podczas planowania jadłospisu po zdiagnozowaniu NChZJ.


Jednym z największych problemów związanych z występowaniem NChZJ jest ryzyko wystąpienia niedożywienia zarówno energetycznego, jak i dotyczącego poszczególnych mikro- i makroelementów.


Przez uszkodzenie poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego, w szczególności jelit, trawienie i wchłanianie jest utrudnione. Dotyka ono zwłaszcza pacjentów z ChLC, w ich przypadku zmiany zapalne mogą się pojawiać na całej długości przewodu pokarmowego. Mimo to wskazuje się, że zapotrzebowanie energetyczne pacjentów nie zwiększa się i kaloryczność diety powinna być utrzymana na takim samym poziomie jak u osób zdrowych.


Zapotrzebowanie na białko zmienia się w zależności od fazy choroby. W czasie remisji jest takie samo jak w przypadku osób zdrowych – ok. 1 g na każdy kilogram masy ciała, natomiast podczas aktywnego rzutu, gdy stan zapalny nasila rozpad białka w organizmie, zapotrzebowanie zwiększa się od 1,2 do nawet 1,5 g na kg masy ciała.


Błonnik jest produktem pobudzającym pracę jelit, w związku z czym w aktywnej fazie choroby, podczas występowania biegunek, zasadne jest ograniczenie jego ilości (do ok. 25 g w ciągu doby), by uniknąć nasilenia objawów. W niektórych przypadkach WZJG aktywna faza wiąże się z występowaniem zaparć, w związku z czym zalecane jest postępowanie odwrotne – stosowanie diety bogatobłonnikowej, by ułatwić wypróżnienia. W okresach remisji nie ma konieczności ograniczania tego składnika, chyba że jest on źle tolerowany i powoduje złe samopoczucie.


Charakterystyczne dla pacjentów z NChZJ jest również występowanie niedoborów mikroelementów. Dotykają one każdego pacjenta w innym zakresie i stopniu, dlatego niezmiernie ważne jest kontrolowanie ich stężenia w organizmie oraz obserwacja pod kątem objawów niedoboru.


Do składników najczęściej niedoborowych należą:
żelazo – anemia wynikająca z niedoboru tego pierwiastka jest jednym z najczęściej obserwowanych objawów/powikłań NChZJ. Zaleca się wykonywanie badań kontrolnych co 6–12 miesięcy. W przypadku wykrycia anemii konieczna jest doustna suplementacja preparatów zawierających żelazo, a w niektórych przypadkach suplementacja dożylna. Dawka i forma są ustalane indywidualnie przez lekarza prowadzącego;
wapń – u pacjentów z NChZJ bardzo często obserwuje się także zaburzenia w obrębie układu kostnego – osteopenię i osteoporozę. Są one związane z występowaniem niedoborów wapnia, dlatego zalecane jest regularne wykonywanie densytometrii, czyli badania pozwalającego na określenie gęstości kości, a co za tym idzie – ich wytrzymałości. Osoby cierpiące na osteoporozę i osteopenię są w większym stopniu narażone na złamania kości, dlatego w przypadku stwierdzenia obniżonej gęstości mineralnej kości konieczne jest stosowanie suplementacji wapnia, by uzupełnić niedobory;
witamina D – wiąże się bezpośrednio z omawianym wcześniej wapniem, ponieważ to właśnie ta witamina pozwala na prawidłowe przyswajanie wapnia oraz utrzymanie dobrego stanu układu kostnego. Monitorowanie jej stężenia oraz suplementacja są zatem kolejnym ważnym działaniem podczas terapii NChZJ.


W przebiegu ChLC często dochodzi także do utraty zdolności trawienia laktozy, w szczególności podczas aktywnej fazy choroby, i konieczne jest wykluczenie tego składnika z diety. Nie należy jednak rezygnować z niego prewencyjnie, ale jedynie w przypadku potwierdzenia nietolerancji. Warto także sięgać po produkty nabiałowe bez laktozy ze względu na wysoką zawartość wapnia.


Produktami często wykluczanymi przez pacjentów z NChZJ są niektóre zioła, ostre przyprawy, ciężkostrawne i smażone potrawy, produkty nasilające produkcję gazów (np. nasiona roślin strączkowych) oraz rafinowane cukry (np. syrop glukozowy, glukoza czy biały cukier). Zależy to jednak od indywidualnej tolerancji pacjenta. Zalecane jest monitorowanie, które składniki nasilają objawy w konkretnych przypadkach.


6. Podsumowanie
Podsumowując, występowanie NChZJ często wiąże się z koniecznością zmiany nawyków żywieniowych. Trudno jednak określić ich dokładny zakres. Niezbędne jest regularne monitorowanie stanu odżywienia pod kątem odpowiedniej masy ciała oraz stężenia istotnych mikroskładników (wapń, żelazo, witamina D) we krwi.


Należy także obserwować reakcję organizmu na poszczególne składniki oraz zidentyfikować produkty nasilające objawy choroby. Pomocna może okazać się konsultacja z dietetykiem, który po zebraniu wywiadu oraz ocenie stanu zdrowia i odżywienia przekaże indywidualne zalecenia oraz pomoże skomponować dietę złożoną z dobrze tolerowanych produktów o wysokiej wartości odżywczej.

 


Bibliografia
Atlas kliniczno-patologiczny nieswoistych chorób zapalnych jelit, pod red. Bartnika W., Wejmana J., Poznań 2017.
Bickston S.J., Bloomfeld R.S., Nieswoiste zapalenia jelit, pod red. Rydzewskiej G., Wrocław 2013.
Bischoff S.C. et al., ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease, „Clincal Nutrition” 2020, 39(3), 632–653.
Ciborowska H., Rudnicka A., Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa 2015.
Przewlekłe nieswoiste choroby zapalne jelit: choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, pod red. Małeckiej-Panas E., Słomki M., Wrocław 2012.
Szilagyi A., Galiatsatos P., Xue X., Systematic review and meta-analysis of lactose digestion, its impact on intolerance and nutritional effects of dairy food restriction in inflammatory bowel diseases, „Nutrition Journal” 2016, 15(1), 67.
Talley N.J., Kane S.V., Wallace M.B., Jelito cienkie, jelito grube, trzustka, pod red. Chojnackiego J., Wrocław 2013.