Zjedzenie posiłku z założenia powinno dodawać energii i u zdrowych osób powodować wzrost stężenia glukozy we krwi. Są jednak przypadki, w których pomimo spożycia np. obiadu pojawiają się drżenie rąk, osłabienie, zaburzenia koncentracji czy uczucie silnego głodu, czyli klasyczne objawy „niedocukrzenia”. Teoretycznie nie powinny się one pojawić, ponieważ organizm otrzymał dawkę energii. Okazuje się jednak, że jest to dość powszechne zaburzenie nazywane hipoglikemią reaktywną.

 

SPIS TREŚCI:
1. Skąd bierze się hipoglikemia reaktywna?
2. Skąd mam wiedzieć, że doświadczam hipoglikemii poposiłkowej?
3. Hipoglikemia reaktywna – jak ją zdiagnozować?
4. Co zrobić, gdy pojawią się objawy „niedocukrzenia”?
5. Czy da się zapobiegać występowaniu objawów?
6. Od czego zależy wartość indeksu glikemicznego?
7. Czy hipoglikemię reaktywną można leczyć farmakologicznie?
8. Podsumowanie

 

 

1. Skąd bierze się hipoglikemia reaktywna?
Hipoglikemia reaktywna (RH), nazywana inaczej poposiłkową, to stan, w którym dochodzi do silnego obniżenia stężenia glukozy we krwi (< 70 mg/dl) po 2–5 godzinach od zjedzenia posiłku, najczęściej bogatego w cukry proste. Pojawia się zarówno u cukrzyków, jak i u osób zdrowych (przeważnie z nadmierną masą ciała). Często obserwuje się ją również wśród pacjentów po operacji bariatrycznej.

 

Przyczyny występowania hipoglikemii reaktywnej nie są do końca jasne. Jedną z nich może być problem z wydzielaniem insuliny zaraz po posiłku, co wiąże się z gwałtownym wzrostem poziomu glukozy we krwi, a w konsekwencji z późniejszym, ale nadmiernym wyrzutem insuliny. Taki stan prowadzi nie tylko do zbyt dużego obniżenia poziomu cukru, ale też do zmniejszenia wrażliwości tkanek na insulinę i w efekcie do rozwinięcia insulinooporności. Jako inne przyczyny wskazuje się również zbyt małą sekrecję glukagonu (hormonu podwyższającego stężenie glukozy we krwi) lub nadmierną aktywność glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1), odpowiedzialnego za obniżanie poziomu cukru po posiłku (J.E. Campbell, D.J. Drucker 2013).

 

2. Skąd mam wiedzieć, że doświadczam hipoglikemii poposiłkowej?
Objawy hipoglikemii reaktywnej są takie same jak w przypadku innych rodzajów hipoglikemii. U niektórych pojawiają się, gdy poziom cukru spada poniżej 70 mg/dl, a u innych nawet wcześniej, gdy spadek jest gwałtowny. Symptomy mogą różnić się w zależności od osoby, a także od stopnia „niedocukrzenia”. Do ogólnych objawów zalicza się: bóle głowy, osłabienie, niepokój, nudności, drżenie rąk, uczucie głodu i kołatania serca, zaburzenia koncentracji czy nadmierną potliwość. Gdy poziom cukru spada poniżej 50 mg/dl, może dojść do wystąpienia symptomów ze strony ośrodkowego układu nerwowego takich jak splątanie, zaburzenia widzenia i mowy, zawroty głowy, utrata przytomności, drgawki, senność, a nawet śpiączka (N.E. Kittah, A. Vella 2017).

 

Kto jest najbardziej narażony na rozwinięcie hipoglikemii reaktywnej?
Hipoglikemia reaktywna często pojawia się u osób młodych, przed 40. rokiem życia, które w przeszłości miały nadmierną masę ciała i znacząco ją zredukowały poprzez stosowanie diet niskowęglowodanowych. Długotrwałe prowadzenie diet niskowęglowodanowych może powodować zwiększenie wrażliwości tkanek na insulinę, a także zmniejszenie wydzielania glukagonu. Po powrocie do zwyczajowej, zbilansowanej diety, gdy do komórek dostarczana jest większa ilość czystej glukozy, dochodzić może do nadmiernego wydzielania insuliny, która ze względu na zwiększoną insulinowrażliwość tkanek skutkuje nadmiernym obniżaniem glikemii.

  Fabryka Siły Sklep

Na rozwinięcie RH duży wpływ ma również dieta. W przypadku osób, które odżywiają się nieregularnie, pomijają śniadania, jedzą bardzo obfite kolacje bogate w węglowodany proste czy spożywają duże ilości alkoholu, ryzyko wystąpienia hipoglikemii reaktywnej wzrasta. Również nadmierna ilość stresu stanowi czynnik predysponujący (I. Traczyk, M. Hall, M. Walicka 2020).

 

3. Hipoglikemia reaktywna – jak ją zdiagnozować?
Póki co nie opracowano schematu diagnostycznego dla hipoglikemii reaktywnej. Wydaje się, że największe znaczenie ma przeprowadzenie dokładnego wywiadu chorobowego i żywieniowego. Warto skupić się na kompozycji jadłospisu, ogólnym stylu życia, aktywności fizycznej, przyjmowanych lekach i przebytych chorobach oraz na objawach i sytuacjach, w których hipoglikemia się pojawia. Dobrym rozwiązaniem w celu monitorowania diety jest prowadzenie kilkudniowego dzienniczka żywieniowego obejmującego przynajmniej 2 dni pracujące i 1 dzień wolny.

 

Aby móc zdiagnozować hipoglikemię, należy potwierdzić występowanie tzw. triady Whipple’a (obecność charakterystycznych objawów, obniżone stężenia glukozy we krwi oraz poprawa samopoczucia po spożyciu węglowodanów) (L. Kandaswamy, R. Raghavan, J.M. Pappachan 2016).

 

Dość częstą praktyką jest również przeprowadzanie 2- lub 5-godzinnego testu obciążenia glukozą (OGTT), podczas którego podaje się 75 g czystej glukozy i ocenia poziomy glukozy i insuliny w konkretnych odstępach czasowych. Jest to jednak metoda nie do końca dokładna, ponieważ, jak już zostało wcześniej wspomniane, diagnoza wymaga występowania objawów, które bardzo często w tym teście się nie pojawiają lub pojawiają się zbyt późno czy zbyt wcześnie. Dodatkowo organizm zupełnie inaczej reaguje na czystą glukozę niż na np. zbilansowane śniadanie. Większy sens przy diagnozowaniu hipoglikemii reaktywnej ma wprowadzenie tzw. posiłku testowego i obserwowanie glikemii po jego spożyciu (J.J. Meier i wsp. 2009).

 

Bardzo istotne jest również odróżnienie hipoglikemii reaktywnej od innych chorób, m.in. guza neuroendokrynnego wydzielającego insulinę, nadczynności tarczycy, niedoczynności kory nadnerczy, alkoholizmu czy zaburzeń lękowych (M.V. Davi i wsp. 2017).

 

4. Co zrobić, gdy pojawią się objawy „niedocukrzenia”?
Gdy poziom glukozy we krwi spada i pojawia się hipoglikemia, należy jak najszybciej zareagować i podać 15 g węglowodanów prostych w postaci czystej glukozy, owoców, dżemu, miodu lub soku owocowego. Po 15 minutach powinno się zweryfikować glikemię i spożyć węglowodany złożone, np. w postaci kanapki.

 

Gdy jednak poziom cukru jest zbyt niski i dochodzi do utraty przytomności, konieczne jest ułożenie chorego w pozycji bocznej bezpiecznej i wezwanie pogotowia ratunkowego, aby nie doprowadzić do śpiączki hipoglikemicznej (W. Fabian i wsp. 2019).

 

5. Czy da się zapobiec wystąpieniu objawów?
Zamiast leczyć już występującą hipoglikemię, warto jej zapobiegać. Najlepszym sposobem jest stosowanie odpowiedniej diety. Posiłki powinny być zbilansowane, czyli zawierać źródła białek, tłuszczów i węglowodanów. Oprócz tego niesamowicie istotna jest ich regularność i unikanie zbyt długich przerw między nimi.

 

Póki co nie opracowano konkretnych wytycznych dotyczących żywienia w hipoglikemii reaktywnej. Wiadomo jednak, że zastosowanie znajduje dietoterapia oparta na niskim indeksie (IG) i ładunku glikemicznym (ŁG). Indeks glikemiczny to wskaźnik mówiący o tym, o ile wzrasta stężenie glukozy we krwi po 120 minutach od spożycia produktu zawierającego 50 g przyswajalnych węglowodanów. Ładunek glikemiczny uwzględnia dodatkowo ich ilość, a także towarzyszące im źródła białek i tłuszczów, więc pozwala dokładniej oszacować zmiany glikemii.

 

Wśród posiłków o wysokim ładunku i indeksie glikemicznym wymienić można owsiankę na wodzie z samymi owocami, słodkie przekąski, soki, frytki z ketchupem, czyli, ogólnie mówiąc, posiłki źle zbilansowane. Prawidłowo skomponowana dieta nie doprowadza do nagłych wyrzutów glukozy i insuliny i umożliwia kontrolowanie zmian stężenia glukozy we krwi, a co za tym idzie – pozwala uniknąć rozwinięcia hipoglikemii reaktywnej.

 

Przy ustalaniu jadłospisu warto trzymać się też kilku innych reguł, dzięki którym gospodarka węglowodanowa będzie prawidłowo funkcjonować. Należy zadbać o to, aby w każdym posiłku znalazła się porcja świeżych warzyw lub owoców. Są one bogate w witaminy i składniki mineralne oraz błonnik pokarmowy, który obniża ładunek glikemiczny i wpływa pozytywnie na odczuwanie sytości poposiłkowej. Nie bez znaczenia jest również jakość spożywanych tłuszczów i białek. Świetnymi źródłami białka są: chude mięso, ryby, nasiona roślin strączkowych, chude mleko i jego przetwory, tofu czy jajka. Jeśli chodzi o tłuszcz, korzystne będzie zamienienie zwierzęcego na roślinny, który nie zawiera nasyconych kwasów tłuszczowych. Wśród produktów bogatych w dobrej jakości tłuszcze wymienić można oleje roślinne (poza kokosowym), nasiona, pestki, orzechy, tłuste ryby morskie (łosoś, halibut, makrela) czy awokado. Podstawę diety powinny stanowić również węglowodany złożone, takie jak pełnoziarniste kasze, pieczywo, makarony i brązowy ryż.

 

Warto ograniczać spożycie soków, owocowych koktajli i słodzonych napojów, które zawierają duże ilości łatwo przyswajalnych węglowodanów i tym samym gwałtownie podnoszą stężenie glukozy we krwi, a przy tym nie sycą na zbyt długo. Niekorzystne jest również spożywanie alkoholu, ponieważ wykazuje on efekt hipoglikemiczny (K. Dobrońska, ncez.pzh.gov.pl).

 

6. Od czego zależy wartość indeksu glikemicznego?
Mimo że istnieją tabelki określające wartość indeksu glikemicznego konkretnych produktów, to wskaźnik ten nie jest zbyt dokładny, ponieważ wpływ na niego ma wiele różnych czynników – chociażby wcześniej wspomniane bilansowanie posiłków. Dodawanie do potrawy białka i tłuszczu pozwala na obniżenie ŁG, z kolei takie zabiegi jak drobne krojenie, blendowanie czy długie gotowanie powodują jego podwyższanie. Ciekawą kwestią jest również zmniejszony indeks glikemiczny w produktach skrobiowych, które po ugotowaniu najpierw są wystudzone, a następnie ponownie ogrzane. Dochodzi wtedy do wytworzenia tzw. skrobi opornej, która jest frakcją nierozpuszczalnego błonnika. Jest ona odporna na enzymy trawienne i tym samym nie podnosi glikemii (J. Ostrowska, A. Jeznach-Steinhagen 2016).

 

7. Czy hipoglikemię reaktywną można leczyć farmakologicznie?
Są osoby, u których poprawa jakości żywienia nie chroni przed występowaniem epizodów hipoglikemii, a także takie, które są bardzo oporne na wprowadzanie zmian w diecie. W takich przypadkach można rozważyć farmakoterapię. W hipoglikemii reaktywnej najczęściej podaje się akarbozę zmniejszającą wchłanianie węglowodanów. Należy przyjmować ją przed głównymi posiłkami (A. Lee 2010). W leczeniu RH zastosowanie znajduje również metformina – lek wykorzystywany w leczeniu cukrzycy i łagodzeniu objawów insulinooporności; wykazuje działanie zwiększające wrażliwość tkanek na insulinę (U. Hostalek, M. Gwilt, S. Hildemann 2015).

 

8. Podsumowanie
Hipoglikemia reaktywna jest zaburzeniem, które może wystąpić u każdego, nie tylko u osób chorujących na cukrzycę. Jej rozwinięcie w dużym stopniu zależne jest od stylu życia. Duża ilość stresu, mało snu, brak czasu na spożywanie i przygotowywanie wartościowych posiłków czy jedzenie w biegu to czynniki zwiększające ryzyko pojawienia się poposiłkowej hipoglikemii. Nie bez znaczenia jest również jakość diety i zawartość w niej węglowodanów prostych, których nadmiar ma negatywny wpływ na gospodarkę cukrową. Z tego względu niezwykle istotne są prawidłowe bilansowanie sposobu żywienia, bazowanie na produktach o niskim indeksie glikemicznym oraz właściwe komponowanie posiłków.

 


Bibliografia
Campbell J.E., Drucker D.J., Pharmacology, Physiology, and Mechanisms of Incretin Hormone Action, „Cell Metabolism” 2013, 17(6), 819–837.
Davi M.V. et al., The treatment of hyperinsulinemic hypoglycaemia in adults: an update, „Journal of Endocrinological Investigation” 2017, 40(1), 9–20.
Dobrońska K., Insulinooporność – zacznijmy od podstaw, ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/cukrzyca-i-insulinoopornosc/insulinoopornosc-zacznijmy-od-podstaw/ (17.04.2023).
Fabian W. et al., Zasady postępowania w cukrzycy. Zalecenia dla lekarzy POZ — 2019 rok. Wytyczne Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce i Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego zalecane przez konsultantów krajowych w dziedzinie medycyny rodzinnej i w dziedzinie diabetologii, „Choroby Serca i Naczyń” 2019, 16(2), 73–111.
Gawęcki, J., Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, Warszawa 2012.
Hostalek U., Gwilt M., Hildemann S., Therapeutic Use of Metformin in Prediabetes and Diabetes Prevention, „Drugs” 2015, 75(10), 1071–1094.
Kandaswamy L., Raghavan R., Pappachan J.M., Spontaneous hypoglycemia: diagnostic evaluation and management, „Endocrine” 2016, 53(1), 47–57.
Kittah N.E., Vella A., Management of endocrine disease: Pathogenesis and management of hypoglycemia, „European Journal of Endocrinology” 2017, 177(1), 37–47.
Lee A., Preventive Treatment With Acarbose in Diabetic Reactive Hypoglycemia, „Journal of the American Medical Directors Association” 2010, 11(5), 377–378.
Meier J.J. et al., Excess glycaemic excursions after an oral glucose tolerance test compared with a mixed meal challenge and self-measured home glucose profiles: is the OGTT a valid predictor of postprandial hyperglycaemia and vice versa?, „Diabetes, Obesity and Metabolism” 2009, 11(3), 213–222.
Ostrowska J., Jeznach-Steinhagen A., Czynniki wpływające na wartość indeksu glikemicznego oraz jego zastosowanie w leczeniu dietetycznym cukrzycy, „Forum Medycyny Rodzinnej” 2016, 10(2), 84–90.
Traczyk I., Hall M., Walicka M., Hipoglikemia reaktywna jako choroba XXI wieku w ujęciu interdyscyplinarnym, „Wiadomości Lekarskie” 2020, 73(2), 384–389.