Interakcja to zjawisko, które polega na wzajemnym oddziaływaniu dwóch lub większej liczby substancji w taki sposób, że ich wpływ na organizm ulega modyfikacji. Może dotyczyć leków, suplementów diety, ale także produktów spożywczych i dostarczanych wraz z nimi składników pokarmowych. Uwzględnienie tych oddziaływań w farmakoterapii ma istotne znaczenie dla jej bezpieczeństwa i skuteczności.

 

SPIS TREŚCI:
1. Wpływ pożywienia na lek
2. Łączenie leku z posiłkiem
3. Składniki pokarmowe a wchłanianie leków
4. Wpływ błonnika pokarmowego
5. Efekt serowy
6. Czym popijać leki?
7. Interakcje leków z płynami
8. Podsumowanie

Indywidualne plany
dietetyczne i treningowe
-23 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -11 kg już od 39,99 zł za miesiąc

 

 

1. Wpływ pożywienia na lek
Większość składników znajdujących się w pożywieniu przeciętnego człowieka oddziałuje na związki zawarte w produktach farmaceutycznych. Pokarm może wpływać na lek w organizmie na kilku etapach wspólnie określonych skrótem LADME. Poszczególne litery oznaczają główne procesy, które zachodzą od momentu podania medykamentu do jego wydalenia. Etapy te to:
– L – liberation (uwolnienie),
– A – absorption (wchłanianie),
– D – distribution (rozmieszczenie),
– M – metabolism (metabolizm),
– E – excretion (wydalanie) lub elimination (usuwanie).

 

Największy wpływ pożywienia na leki zauważa się w trakcie wchłaniania (60% wszystkich interakcji). W mniejszym stopniu pokarm oddziałuje podczas etapu metabolizmu (ok. 28%), a najrzadziej – wydalania (ok. 12%).

 

Interakcje te mogą prowadzić do braku lub osłabienia działania leczniczego, wystąpienia efektów niepożądanych i skutków ubocznych, wzrostu ryzyka toksyczności lub nasilenia działania danego leku. Najwięcej interakcji dotyczy pokarmów w postaci stałej, ale duże znaczenie mają też spożywane napoje.

 

2. Łączenie leku z posiłkiem
Podczas analizowania związku między pożywieniem a lekami warto zwrócić uwagę nie tylko na rodzaj przyjmowanych pokarmów i płynów, ale także na czas pomiędzy ich spożyciem a podaniem leku.

 

Poszczególne substancje różnią się wytycznymi dotyczącymi sposobu ich zażycia względem czasu spożywanego pokarmu. Warto wyjaśnić, co dokładnie oznaczają najczęściej podawane zalecenia.

  Fabryka Siły Sklep

– Na czczo – na pusty żołądek, ostatni posiłek spożyty wieczorem poprzedniego dnia.
– Przed jedzeniem – co najmniej 30–60 minut przed rozpoczęciem posiłku.
– W trakcie jedzenia – kilka minut po rozpoczęciu posiłku, ale przed jego zakończeniem.
– Po jedzeniu – co najmniej 30–60 minut po zakończeniu posiłku.
– Niezależnie od posiłku – w dowolnym momencie.

 

Przyjmowane pokarmy mają wpływ na pH soków żołądkowego i jelitowego, powodują wzrost wydzielania soków trawiennych, pobudzają lub zwalniają perystaltykę jelit, a to w efekcie może powodować zwiększenie, spowolnienie lub ograniczenie wchłaniania danego leku. Jednym z czynników zaburzających ten proces jest obecność błonnika pokarmowego. Należy więc wziąć pod uwagę zależności między posiłkiem a wchłanianiem leków i przestrzegać zaleceń dotyczących czasu przyjmowania środków farmaceutycznych.

 

3. Składniki pokarmowe a wchłanianie leków
Obecność białka, węglowodanów i tłuszczu wpływa na wchłanianie i metabolizm przyjmowanych leków. Składniki te mogą zarówno zmniejszać, jak i zwiększać biodostępność leków. Kierunek tego działania zależy od właściwości fizykochemicznych danego środka, m.in. jego rozpuszczalności i zdolności do tworzenia kompleksów z innymi składnikami.

 

Zawarte w pożywieniu mikro- i makroelementy mogą wpływać na skuteczność niektórych medykamentów. Przykładowo: magnez może ograniczać wchłanianie leków przeciwbakteryjnych, zmniejszać siłę działania glikozydów nasercowych lub też zwiększać działanie lewodopy stosowanej w leczeniu choroby Parkinsona. Wapń natomiast może wchodzić w interakcje z niektórymi antybiotykami (tetracykliny, fluorochinolony) i zmniejszać ich wchłanianie, osłabiając tym samym ich skuteczność, dlatego też nie należy przyjmować tych leków razem z nabiałem.

 

Do głównych składników odżywczych mających szczególny wpływ na działanie środków farmaceutycznych należy tłuszcz. Posiłki bogatotłuszczowe mogą zwiększać wchłanianie niektórych leków z przewodu pokarmowego, m.in. teofiliny (stosowanej w leczeniu astmy), beta-adrenolityków, leków przeciwpasożytniczych czy trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych. Prowadzi to do wzrostu stężenia danej substancji farmakologicznie czynnej i jej metabolitów. W takim przypadku mogą wystąpić działania niepożądane. Możliwe jest także zmniejszenie wchłaniania środków farmaceutycznych, jeśli posiłki są ubogotłuszczowe – dotyczy to leków zawierających substancje rozpuszczalne w tłuszczach i prowadzi do ograniczenia efektywności leczenia. Obecność tłuszczu ma również istotne znaczenie dla prawidłowego wchłaniania niektórych witamin – A, D, E i K.

 

4. Wpływ błonnika pokarmowego
Warto zwrócić także uwagę na wpływ błonnika pokarmowego, który – podobnie jak tłuszcz – może powodować zarówno obniżenie, jak i zwiększenie działania leku. Duże znaczenie ma interakcja błonnika ze środkami farmakologicznymi działającymi na układ nerwowy. Składnik ten może obniżyć wchłanianie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, a także spowodować zmniejszenie stężenia litu we krwi nawet o 50%. Konsekwencją takiego działania może być brak skuteczności terapii. Zmniejszone wchłanianie obserwuje się także w przypadku digoksyny stosowanej w leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego, co prowadzi do wystąpienia zaburzeń rytmu serca, niewydolności krążeniowej i powikłań zatorowych.

 

Korzystny wpływ błonnika pokarmowego obserwuje się podczas leczenia choroby Parkinsona. Jednym z częściej stosowanych leków jest wówczas lewodopa. Wykazano, że obecność błonnika powoduje zwiększenie wchłaniania medykamentu i jego stężenia we krwi. Wynika to ze skrócenia czasu opróżniania żołądka i przyspieszenia motoryki przewodu pokarmowego (N. Fernandez i wsp. 2010). Pozytywne oddziaływanie błonnika występuje także podczas zażywania leków obniżających poziom cholesterolu. W badaniu przeprowadzonym na modelu zwierzęcym zaobserwowano, że takie połączenie skutkuje znacznym zmniejszeniem poziomu lipidów, co umożliwia zastosowanie mniejszej dawki leku, a tym samym ograniczenie działań niepożądanych (S. Hung i wsp. 2009).

 

5. Efekt serowy
Pierwsze opisane zjawisko interakcji pomiędzy lekiem a pokarmem dotyczyło spożycia sera (J. Cuthill i wsp. 1964). Główną rolę odegrał jeden składnik – tyramina. Naukowcy zainteresowali się tym przypadkiem i w późniejszych latach dokładnie wyjaśnili związek pomiędzy tyraminą a przyjmowaniem niektórych leków (D.A. Flockhart 2012; V. Van den Eynde, P.K. Gillman 2020). Składnik ten w największych ilościach znajduje się w serach (cheddar, ementaler, camembert, brie, blue, mozzarella, parmezan), długo dojrzewających wędlinach, wędzonych rybach, koncentratach mięsnych, sosie sojowym, przejrzałych bananach, figach i czekoladzie.

 

Inhibitory monoaminooksydazy (MAO) stosowane w leczeniu depresji oraz niektóre leki przeciwgruźlicze w połączeniu z tyraminą powodują zahamowanie jej metabolizmu, co prowadzi do jej kumulacji w organizmie, a w efekcie do wystąpienia przełomu nadciśnieniowego. Obserwuje się wówczas gwałtowny wzrost ciśnienia krwi, tachykardię (kołatanie serca) i pobudzenie psychoruchowe. Może dojść do udaru krwotocznego mózgu, a w najgorszym przypadku – nawet do zgonu. Interakcję leków z produktami bogatymi w tyraminę określa się wspólnym terminem efektu serowego.

 

Należy zatem zachować ostrożność podczas stosowania leków z grupy inhibtorów MAO. Zjedzenie niewielkiej ilości produktów o średniej zawartości tyraminy nie powinno wywołać tak poważnych działań niepożądanych, jednak ich częste i regularne spożycie może spowodować kumulację i przyczynić się do wystąpienia niebezpiecznych objawów interakcji.

 

6. Czym popijać leki?
W celu uniknięcia interakcji leków z napojem najlepiej popijać je niegazowaną wodą. Zaleca się, aby była ona przegotowana, wówczas ma neutralny charakter. Mikroelementy obecne w wodzie wysokozmineralizowanej mogą utrudniać wchłanianie niektórych leków. Ważne są także objętość (zazwyczaj od połowy do pełnej szklanki) i temperatura płynu (pokojowa).

 

7. Interakcje leków z płynami
Mleko
Popijanie leków produktami mlecznymi jest przeciwwskazane z dwóch powodów. Po pierwsze mleko zmienia odczyn pH żołądka, przez co niektóre substancje mogą ulec rozpuszczeniu wcześniej niż docelowo. Proces ten – zamiast w jelitach – zajdzie w żołądku, co wpłynie nie tylko na działanie leku, ale też na podrażnienie błony śluzowej.

 

Drugą kwestią, którą trzeba wziąć pod uwagę, jest wysoka zawartość wapnia w produktach mlecznych. Pierwiastek ten osłabia działanie niektórych antybiotyków (m.in. tetracyklin) oraz lewotyroksyny (stosowanej w leczeniu chorób tarczycy), ponieważ tworzy kompleksy utrudniające wchłanianie. Obecność wapnia wywiera także niekorzystny wpływ na właściwości leków stosowanych w przypadku osteoporozy, nadciśnienia tętniczego oraz niewydolności serca. Środki te powinno zażywać się co najmniej godzinę przed posiłkiem bogatym w wapń lub 2 godziny po jego spożyciu.

 

Herbata
Herbata zawiera teinę, która zmniejsza wchłanianie preparatów dostarczających żelazo, w związku z czym osoby stosujące leki na anemię powinny zachować szczególną ostrożność. Innym niekorzystnym połączeniem jest zielona herbata i środki przeciwzakrzepowe – ze względu na właściwości spowalniające krzepnięcie krwi popijanie tych leków zieloną herbatą może prowadzić do negatywnych skutków i powikłań. Zbyt duże rozrzedzenie krwi może spowodować wystąpienie krwotoków. Dotyczy to także powszechnie stosowanej aspiryny (kwas acetylosalicylowy) i ibuprofenu.

 

Kawa
Kawa nasila działanie leków, które w swoim składzie również zawierają kofeinę. Są to m.in. niektóre leki przeciwbólowe. Mogą wówczas pojawić się takie objawy jak bezsenność, niepokój, zaburzenia rytmu serca, ból głowy. Interakcja może wystąpić również z substancjami, które mają podobną budowę chemiczną do kofeiny, co wiąże się ze zbliżonym mechanizmem ich działania. Można wyróżnić tutaj teofilinę często stosowaną w leczeniu astmy oskrzelowej. Wzrost ryzyka działań niepożądanych obserwuje się także podczas łączenia kawy z niektórymi antybiotykami, doustnymi środkami antykoncepcyjnymi, a także lekami przeciwzapalnymi z grupy NLPZ (np. kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, naproksen).

 

Soki owocowe
Wśród soków mających wpływ na działanie medykamentów wyróżnia się przede wszystkim te z owoców cytrusowych. Na szczególną uwagę zasługuje sok grejpfrutowy, który w znacznym stopniu może wpływać na metabolizm leków. Wynika to z osłabienia aktywności cytochromu P450, który uczestniczy w przemianach wielu środków farmaceutycznych. W wyniku hamowania tego układu enzymatycznego wzrasta stężenie leków, co skutkuje nasileniem objawów i działań niepożądanych. W zależności od połączenia soku grejpfrutowego z konkretnymi preparatami mogą wystąpić różne skutki uboczne. Do najniebezpieczniejszych zalicza się:

 

– poważne zaburzenia rytmu serca w połączeniu z lekami przeciwhistaminowymi,
– depresję oddechowo-krążeniową (zmniejszenie częstotliwości i głębokości oddechów, co prowadzi do niedotlenienia, a nawet całkowitego zatrzymania oddychania) w połączeniu z benzodiazepinami,
– gwałtowny wzrost ciśnienia i napad drgawek w połączeniu z cyklosporyną,
– uszkodzenie wątroby w połączeniu ze statynami.

 

W celu uniknięcia interakcji nie należy pić soku, jeść grejpfrutów i stosować wyciągów z tych owoców na co najmniej 4 godziny przed podaniem leku i przez 4 godziny po jego przyjęciu. W przypadku regularnego spożywania soku grejpfrutowego wpływ jego składników na metabolizm środków farmakologicznych może utrzymywać się dłużej, wówczas należy zachować szczególną ostrożność.

 

W interakcje z lekami może wchodzić również sok z granatu – wpływa on na aktywność cytochromu P450 podobnie jak sok grejpfrutowy. Nie zaleca się spożywania go w połączeniu z inhibitorami ACE (stosowanymi w leczeniu nadciśnienia) oraz lekami zmniejszającymi krzepliwość krwi (m.in. warfaryną), ponieważ może nasilić ich działanie (K. Kłoda i wsp. 2013; A. Styszyński i wsp. 2016).

 

8. Podsumowanie
Zarówno pożywienie, jak i napoje mogą w znacznym stopniu modyfikować działanie środków farmakologicznych. Wiąże się to z obniżeniem skuteczności terapii oraz większym ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych. Należy więc pamiętać o różnym wpływie składników i mnogości interakcji oraz dostosować się do zamieszczonych w ulotce zaleceń. Warto zwrócić uwagę nie tylko na ostrożne łączenie poszczególnych produktów, ale także na czas przyjmowania leku względem posiłku.

 


Bibliografia
Bojarowicz H., Dźwigulska P., Suplementy diety. Część III. Interakcje suplementów diety z lekami, „Hygeia Public Health” 2012, 47(4), 442–447.
Cuthill J.M. et al., Death associated with tranylcypromine and cheese, „The Lancet” 1964, 283(7342), 1076–1077.
Fernandez N. et al., Effects of dietary factors on levodopa pharmacokinetics, „Expert Opinion on Drug Metabolism & Toxicology” 2010, 6(5), 633–642.
Flockhart D.A., Dietary Restrictions and Drug Interactions With Monoamine Oxidase Inhibitors: An Update, „The Journal of Clinical Psychiatry” 2012, 73(suppl 1), 17–24.
Hung S. et al., Dietary fiber improves lipid homeostasis and modulates adipocytokines in hamsters, „Journal of Diabetes” 2009, 1(3), 194–206.
Kłoda K. et al., Wpływ spożywanych owoców cytrusowych oraz egzotycznych i ich soku na metabolizm leków, „Farmacja Współczesna” 2013, 6, 191–195.
Korzeniowska K., Jabłecka A., Interakcje leków z pożywieniem, „Farmacja współczesna” 2008, 1, 24–30.
Sobotta Ł., Suliburska J., Mielcarek J., Interakcje lek – żywność, „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2011, 1, 95–103.
Staniszewska A., Wpływ pożywienia na farmakoterapię, Psychodietetyka, pod red. Brytek-Matery A., Warszawa 2021, 291–307.
Styszyński A. et al., Znaczenie interakcji leków i pożywienia w racjonalnej farmakoterapii, „Geriatria” 2016, 10, 184–188.
Van den Eynde V., Gillman P.K., The larger than linear effect of high-dose tyramine on systolic blood pressure – the MAOI diet modified, „International Journal of Psychiatry in Clinical Practice” 2020, 24(3), 328.
Zieleń-Zynek I. et al., Interakcje wybranych leków kardiologicznych ze składnikami diety, „Folia Cardiologica” 2019, 14(1), 46–51.