Z pewnością każdy z nas niejednokrotnie słyszał o elektrolitach, czy to przy okazji upalnych letnich dni, uprawiania intensywnej aktywności fizycznej, czy też stanów chorobowych przebiegających z nasiloną biegunką i uporczywymi wymiotami. Ale czy każdy z nas wie, czym tak właściwie są elektrolity i dlaczego tak wiele się o nich mówi? Za co odpowiadają i dlaczego są tak istotne? Na te pytania znajdziecie odpowiedź w niniejszym artykule.

 

SPIS TREŚCI:
1. Elektrolity – krótka charakterystyka
2. Elektrolity – zawartość w płynach ustrojowych
3. Elektrolity – przyczyny zaburzeń elektrolitowych
4. Elektrolity – odwodnienie jako skutek zaburzeń elektrolitowych
5. Elektrolity – jony sodu, potasu i wapnia. Skutki ich niedoboru i nadmiaru
6. Elektrolity – jak zapobiegać zaburzeniom elektrolitowym

Indywidualne plany
dietetyczne i treningowe
-23 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -10 kg -11 kg już od 39,99 zł za miesiąc

 

 

1. Elektrolity – krótka charakterystyka

Elektrolity to małe cząsteczki jonów soli, które występują w ustroju człowieka. Są one ściśle związane z gospodarką wodną organizmu. Wynika to z faktu, że to właśnie płyny ustrojowe takie jak krew, osocze czy płyny tkankowe stanowią ich główny rezerwuar. Elektrolity mogą występować jako kationy, czyli jony o dodatnim ładunku, oraz jako aniony, które z kolei są jonami o ładunku ujemnym. Do grupy kationów zalicza się takie elektrolity jak sód, potas, wapń oraz magnez. Natomiast wśród anionów rozróżnić można wodorowęglany, chlorki, fosforany, siarczany, kwasy organiczne i białczany. Każdy z wymienionych powyżej elektrolitów odgrywa niezmiernie istotną rolę. Odpowiednie ich stężenie zapewnia bowiem prawidłowe funkcjonowanie organizmu, a w szczególności układu nerwowego, mięśniowego czy sercowo-naczyniowego.

 

2. Elektrolity – zawartość w płynach ustrojowych
Jak zostało już wspomniane, elektrolity występują w płynach pozakomórkowych, czyli w osoczu i tzw. płynach śródmiąższowych, a także w płynie wewnątrzkomórkowym. Skład elektrolitowy dwóch pierwszych nie różni się zbytnio między sobą, a jedyną znaczną rozbieżność obserwuje się wyłącznie w obrębie białek. Płyny wewnątrzkomórkowe natomiast charakteryzują się znacznie odmienną konfiguracją jonów soli. Podstawowy skład elektrolitowy przestrzeni wodnych został przedstawiony w poniższej tabeli.

 

ElektrolityPłyn pozakomórkowy mmol/l
 OsoczePłyn śródmiąższowy
Jony sodu (Na+)
Jony potasu (K+)
Jony wapnia (Ca++)
Jony magnezu (Mg++)
Chlorki (Cl-)
Wodorowęglany (HCO3−)
Siarczki (SO4− −)
Fosforany (H2PO4−) (HPO4− −)
Kwasy organiczne
Białka
142,0
5,0
2,5
1,0
102,0
26,0
0,5
1,1
~5,0
70 (g/l)
146,5
5,0
1,3
1,0
114,0
31,0
0,5
1,1
~6,0
1,5–3,0 (g/l)

Żak I., Chemia medyczna, Katowice 2001.

  Fabryka Siły Sklep

Nie ulega wątpliwości, że wszystkie jony soli są ważne dla zachowania prawidłowego funkcjonowania organizmu, jednakże największe znaczenie przypisuje się jonom sodu, potasu i wapnia.

 

3. Elektrolity – przyczyny zaburzeń elektrolitowych
Istnieje bardzo wiele przyczyn zaburzeń elektrolitowych. Mogą być one wynikiem złożonych jednostek chorobowych, ale nie muszą. Z racji tego, że elektrolity znajdują się w płynach ustrojowych, to wszelkie nieprawidłowości wiążące się z nadmierną ich utratą będą wpływać na powstawanie zaburzeń związanych ze spadkiem bądź wzrostem stężenia jonów soli. Najczęściej dochodzi do nich wskutek odwodnienia, które może wynikać z utraty wody przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki), z utraty wody przez skórę (nadmierne pocenie się towarzyszące intensywnemu wysiłkowi fizycznemu, upalnym dniom bądź stanom przebiegającym z wysoką gorączką) czy z hiperwentylacji, która również może towarzyszyć osobom o wysokiej aktywności fizycznej podczas uprawiania sportu. Stany takie jak zaburzenia wchłaniania czy niewydolność nerek to te, które są wymieniane jako najczęstsze czynniki współistniejące z różnego rodzaju jednostkami chorobowymi, przyczyniające się do powstawania zaburzeń elektrolitowych.

 

4. Elektrolity – odwodnienie jako skutek zaburzeń elektrolitowych
Stany odwodnienia są niezmiernie groźne dla zdrowia. Co więcej, w niektórych przypadkach mogą stanowić nawet zagrożenie dla życia. Jak już zostało wspomniane, odwodnienie jest wynikiem zaburzeń gospodarki elektrolitowej i może mieć różnorodny charakter. Wyróżnia się następujące jego typy.

 

Odwodnienie izotoniczne – charakteryzuje się niedoborem wody przy jednoczesnym zachowaniu tzw. efektywnej molalności. W tym przypadku dochodzi do utraty takich samych ilości wody co elektrolitów. Wśród przyczyn tego rodzaju odwodnienia wymienia się m.in. wymioty, biegunki, utratę płynów izotonicznych przez nerki, utratę krwi, oparzenia oraz zatrzymanie płynów w otrzewnej. U osób, u których dochodzi do odwodnienia izotonicznego, można zaobserwować spadek ciśnienia tętniczego i żylnego, przyspieszoną akcję serca, zmniejszenie elastyczności skóry, suchość błon śluzowych, zaburzenia ze strony układu nerwowego, skąpomocz, a w skrajnych przypadkach tzw. wstrząs hipowolemiczny.

 

Odwodnienie hipertoniczne – cechuje się niedoborem wody przy jednoczesnym wzroście tzw. efektywnej molalności. Oznacza to zatem, że ten rodzaj odwodnienia wiąże się z większą utratą wody niż elektrolitów. Wśród przyczyn niniejszej nieprawidłowości wymienia się niedostateczną podaż wody oraz, tak jak w przypadku poprzednio opisywanego odwodnienia, wymioty, biegunki, utratę wody przez nerki, skórę czy płuca (hiperwentylacja). Wskutek zwiększonego ciśnienia, które pojawia się w przebiegu odwodnienia hipertonicznego, dochodzi do przemieszczenia się wody z przestrzeni śródkomórkowej do pozakomórkowej. Ponadto ten typ odwodnienia może objawiać się m.in. poprzez występowanie suchości błon śluzowych i skóry, przyspieszonej akcji serca, skąpomoczu, bardzo nasilonego pragnienia, splątania, omamów oraz wzrostu ciepłoty ciała.

 

Odwodnienie hipotoniczne – odznacza się nadmierną utratą wody przy jednoczesnym spadku tzw. efektywnej molalności. Analogicznie do dwóch poprzednich stanów oznacza to, że w tym zaburzeniu utrata elektrolitów przewyższa utratę wody. Przyczyny odwodnienia hipotonicznego są podobne do wymienianych w powyższych przypadkach. Wyróżnia się tu bowiem utratę płynów przez nerki czy wymioty i biegunki, przy czym te niedobory płynów są nieco wyrównane poprzez spożycie napojów izotonicznych, np. niesłodzonej herbaty. Dodatkowo w przebiegu tej nieprawidłowości dochodzi do przemieszczenia wody z przestrzeni pozakomórkowej do śródkomórkowej. Powstają obrzęki i zmniejsza się stopień wypełnienia naczyń. Głównym objawem tego rodzaju odwodnienia jest obrzęk mózgu oraz wszelkie zaburzenia związane ze wstrząsem hipowolemicznym. Co ciekawe, w tym przypadku nie obserwuje się wzmożonego pragnienia.

 

5. Elektrolity – jony sodu, potasu i wapnia. Skutki ich niedoboru i nadmiaru
Jonem spełniającym podstawową rolę w utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej, osmotycznej i kwasowo-zasadowej są jony sodowe. Jednak tuż za nimi klasyfikują się jony potasu, które biorą udział w przewodnictwie nerwowym i mają istotny wpływ na układ sercowo-naczyniowy oraz jony wapnia, które z kolei mogą stanowić wtórne przekaźniki hormonalne. Każdy z wymienionych tutaj kationów odznacza się szczególnym znaczeniem, gdyż inicjuje reakcje komórek, uczestniczy w pobudzaniu neuronów oraz w procesach przekształcania sygnałów chemicznych na elektryczne i odwrotnie. Zmiany w stężeniach sodu, potasu i wapnia wiążą się z powstaniem różnych nieprawidłowości, co zostało przedstawione w poniższej tabeli.

 

Zaburzenia gospodarki elektrolitowejCharakterystyka zaburzenia
HiponatremiaStan, w którym dochodzi do spadku stężenia sodu poniżej 135 mmol/l. Występuje wskutek nadmiaru wody ustrojowej w stosunku do zasobów sodu.
Niektóre przyczyny: upośledzenie wydalania wolnej wody przez nerki.
Objawy: ogólne objawy odwodnienia oraz w łagodnych i umiarkowanych stanach – zaburzenia koncentracji, czynności poznawczych oraz równowagi.
W stanach umiarkowanie ciężkich: splątanie, ból głowy, nudności.
W stanach ciężkich: wymioty, nadmierna senność, drgawki, śpiączka.
HipernatremiaStan, w którym dochodzi do wzrostu stężenia sodu powyżej 148 mmol/l. Występuje wskutek utraty wody lub niedostatecznej jej podaży, lub nadmiernej podaży sodu.
Niektóre przyczyny: gorączka, nadczynność tarczycy, wzmożone pocenie, wymioty, biegunki, zaburzenia pracy nerek.
Objawy: spadek łaknienia, nudności, wymioty, zaburzenia świadomości, wzmożone pobudzenie, senność, śpiączka.
HipokaliemiaStan, w którym dochodzi do spadku stężenia potasu poniżej 3,8 mmol/l.
Niektóre przyczyny: niska podaż potasu, utrata potasu przez nerki, stosowanie leków przeczyszczających, wymioty, biegunki, nadmierne poty, oparzenia.
Objawy: zaburzenia rytmu serca, osłabienie mięśni szkieletowych, zaparcia, niedrożność jelit, zaburzenia neurologiczne.
HiperkaliemiaStan, w którym dochodzi do wzrostu stężenia potasu powyżej 5,5 mmol/l.
Niektóre przyczyny: niewydolność nerek, stosowanie niektórych leków, suplementowanie potasu.
Objawy: często przebiega bezobjawowo, czasem obserwuje się zaburzenie powstawania i rozchodzenia się bodźców, osłabienie mięśni szkieletowych, osłabienie odruchów ścięgnistych, zaburzenia rytmu serca, zaburzenia czucia oraz świadomości.
HipokalcemiaStan, w którym dochodzi do spadku stężenia wapnia poniżej 2,25 mmol/l.
Niektóre przyczyny: niskie spożycie wapnia, niedobory witaminy D, zaburzenia wchłaniania, niedoczynność przytarczyc, rzekoma niedoczynność przytarczyc.
Objawy: drętwienie rąk i kurcze mięśni, światłowstręt, zaburzenia widzenia, duszności, ból brzucha, bóle głowy.
HiperkalcemiaStan, w którym dochodzi do wzrostu stężenia wapnia powyżej 2,75 mmol/l.
Niektóre przyczyny: nadczynność przytarczyc, nadczynność tarczycy, niektóre nowotwory, zatrucia witaminą D i wiele innych jednostek chorobowych.
Objawy: wielomocz, kamica, spadek apetytu, nudności, wymioty, zaparcia, nadciśnienie, przyspieszona akcja serca, osłabienie siły mięśniowej, odruchów ścięgnistych, ból głowy, zaburzenia orientacji, senność, śpiączka.

 

6. Elektrolity – jak zapobiegać zaburzeniom elektrolitowym
W celu niedopuszczenia do powstania zaburzeń elektrolitowych niezmiernie istotne jest zapobieżenie odwodnieniu. Jeżeli jesteś osobą aktywną fizycznie, powinieneś pamiętać o uzupełnieniu utraconych podczas treningu płynów. Można sięgać po wodę lub napoje izotoniczne, które warto przygotować w domu. O piciu odpowiedniej ilości wody należy pamiętać także wtedy, gdy dokuczają nam biegunki czy wymioty lub cierpimy z powodu gorączki. Ponadto na uzupełnienie płynów należy zwrócić także szczególną uwagę podczas upalnych dni, ponieważ wtedy wraz z potem tracimy cenne elektrolity. Obecnie w aptekach możemy znaleźć roztwory zawierające niezbędne jony soli, które także pomogą w uzupełnieniu ich niedoborów.

 

Temat gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej jest niezwykle złożony i trudny. Poznanie dokładnych mechanizmów zapewniających odpowiednie ich funkcjonowanie pozwoliło współczesnej medycynie zapobiegać wielu zagrażającym życiu stanom chorobowym i podnieść jakość leczenia. Woda stanowi podstawowy czynnik, bez którego nie istniałoby życie. Warto zatem pamiętać o odpowiedniej jej podaży i nie bagatelizować stanów, w których jesteśmy narażeni na odwodnienie i czujemy, że samodzielnie mu nie zapobiegniemy. Wtedy zawsze należy bezzwłocznie udać się do lekarza.

 

 

Bibliografia
Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja, pod red. Jarosza M., Warszawa 2017.
Jośko-Ochojska J. et al., Odwodnienie osób w podeszłym wieku jako problem zdrowia publicznego, „Hygeia Public Health” 2014, 49(4), 712–717.
Kokot F., Franek E., Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej, Warszawa 2013.
Żak I., Chemia medyczna, Katowice 2001.