Nadczynność tarczycy jest chorobą wynikającą z nadmiernej produkcji hormonów tarczycowych. Zapada na nią 1,6% kobiet i 0,14% mężczyzn. Objawy nadczynności, jak nerwowość, spadek masy ciała, kołatanie serca czy biegunki, wynikają z nadmiernie pobudzonego metabolizmu. Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa-Basedowa, która ma podłoże autoimmunologiczne.


 

SPIS TREŚCI:
1. Co to jest nadczynność tarczycy?
2. Nadczynność tarczycy – przyczyny
3. Nadczynność tarczycy – objawy
4. Co to jest przełom tarczycowy?
5. Nadczynność tarczycy – diagnostyka
6. Nadczynność tarczycy – leczenie

Zobacz więcej! -23 kg -10 kg -23 kg -7 kg -25 kg -7 kg +13 kg -15 kg -23 kg -6 kg -18 kg -11 kg

 


1. Co to jest nadczynność tarczycy?
Nadczynność tarczycy, inaczej hipertyreoza, to zespół objawów klinicznych wywołanych nadmierną produkcją hormonów tarczycy. Tarczyca jest nieparzystym gruczołem umiejscowionym w przednio-dolnej części szyi. Nadczynność tarczycy występuje u 1,6% kobiet i 0,14% mężczyzn.

Tarczyca produkuje trzy hormony: tyroksynę (T4), trójjodotyroninę (T3) i kalcytoninę. Kalcytonina jest produkowana przez komórki C tarczycy i odpowiada za zmniejszenie zawartość jonów wapnia we krwi oraz zatrzymuje wapń w kościach. Hormony T4 i T3 są kontrolowane przez hormon przysadkowy tyreotropinę (TSH), tj. kiedy ilość TSH wzrasta, spada poziom T3 i T4, natomiast jeśli ilość TSH spada, wzrasta poziom T3 i T4. Jest to typowe sprzężenie zwrotne charakterystyczne dla regulacji układu hormonalnego.

 

T3 i T4 występują we krwi w tzw. postaci wolnej – fT3 i fT4, od angielskiego słowa free. Pozostałe hormony są związane z białkami osocza takimi jak globulina czy albumina. Tylko wolne hormony są aktywne i mogą łączyć się z receptorami komórkowymi. T4 w tkankach obwodowych ulega odjodowaniu do T3 pod wpływem enzymów dejodynaz produkowanych m.in. przez przysadkę, wątrobę, nerki. Większość T3 powstaje właśnie w ten sposób i jest ono kilkukrotnie bardziej aktywne biologicznie niż T4.

 

Nadczynność tarczycy można podzielić na:
– subkliniczną, która jest bezobjawowa lub skąpoobjawowa, a stężenie wolnych hormonów (T3 i T4) we krwi jest prawidłowe, obserwuje się obniżenie TSH,
– jawną klinicznie, której towarzyszą objawy nadczynności, a stężenie wolnych hormonów we krwi jest powyżej wartości referencyjnych,
– pierwotną, spowodowaną zaburzeniem wydzielania hormonów przez tarczycę,
– wtórną, spowodowaną nadmiernym wydzielaniem TSH przez przysadkę, np. w wyniku guza przysadki.

 

2. Nadczynność tarczycy – przyczyny
Nadczynność tarczycy może być spowodowana:
– chorobą Gravesa-Basedova,
– wolem guzkowym nadczynnym (choroba Plummera – mnogie guzki autonomiczne, choroba Goetscha – pojedynczy guzek tarczycy, rozproszone mikroguzki w całej tarczycy),
– zespołem jod-Basedow, czyli nadczynnością tarczycy indukowaną nadmierną ekspozycją na jod,
– nadczynnością towarzysząca innym chorobom tarczycy, np. zapaleniom, nowotworom.
– przyjmowaniem leków, np. związków jodu (amidaron) bądź hormonów w leczeniu niedoczynności tarczycy,
– do przejściowej nadczynności tarczycy może dojść w przebiegu zapalenia tarczycy, np. w zapaleniu tarczycy typu Hashimoto,
– nadczynnością wtórną wywołaną nadmiernym wydzielaniem TSH z przysadki, np. przez guz przysadki.

 

Najczęstszą przyczyną nadczynności tarczycy jest choroba Gravesa-Basedowa, która ma podłoże autoimmunologiczne. Oznacza to, że organizm produkuje autoprzeciwciała przeciwko receptorowi dla TSH (TRAb), które „naśladują” działanie TSH, pobudzając receptory tarczycy do zwiększonego wydzielania hormonów T3 i T4. W konsekwencji dochodzi do zahamowania wydzielania TSH przez przysadkę. Przyczyna choroby nie jest do końca jasna. Podejrzewa się, że jest to wpływ czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych (palenie tytoniu, stres, estrogeny, zakażenia). W przebiegu choroby Gravesa-Basedowa obserwuje się również występowanie innych autoprzeciwciał przeciw tyreoperoksydazie (anty-TPO) oraz tyreoglobulinie (Tg), jednak mają one mniejsze znaczenie diagnostyczne. Charakterystycznym objawem choroby jest tzw. triada merseburska, czyli wytrzeszcz, wole i tachykardia.

 

Inną częstą przyczyną nadczynności tarczycy są wole guzkowe nadczynne wynikające z rozrostu nabłonka pęcherzykowego tarczycy, które wydzielają hormony tarczycy w sposób autonomiczny, niezależny od TSH. Wole są typowe dla obszarów, gdzie występuje niedobór jodu. Niedobór jodu prowadzi do przerostu komórek tarczycy i zwiększonego wydzielania TSH z przysadki mózgowej. W następstwie komórki ulegają nadmiernemu powiększeniu (hipertrofia) i jest ich zbyt dużo (hiperplazja).

 

3. Nadczynność tarczycy – objawy
Objawy nadczynności tarczycy są wynikiem zwiększonego wydzielania hormonów tarczycy. Tarczyca i jej hormony kontrolują szereg procesów metabolicznych jak: metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów, przemiany energetyczne i produkcję ciepła, czynności mózgu oraz obwodowego układu nerwowego, gospodarkę wapniowo-fosforanowa i wodną. Nadczynność tarczycy może zwiększyć metabolizm organizmu nawet o 60%. Dlatego objawy nadczynności tarczycy to:
– nerwowość,
– nadmierna potliwość,
– nadwrażliwość na ciepło,
– tachykardia (przyśpieszenie akcji serca),
– kołatanie serca,
– osłabienie mięśni,
– utrata masy ciała,
– duszność,
– wzmożony apetyt,
– biegunki,
– wole,
– drżenie rąk,
– bezsenność,
– wytrzeszcz.

 

4. Co to jest przełom tarczycowy?
Przełom tarczycowy jest niebezpiecznym stanem, który zagraża zdrowiu, a nawet życiu. Objawy przełomu tarczycowego przypominają objawy nadczynności, lecz są bardziej nasilone. Pojawia się on u osób z nierozpoznaną lub nieprawidłowo leczoną nadczynnością tarczycy. Przyczynami przełomu mogą być: zakażenie, ciężkie choroby, operacje chirurgiczne, przedawkowanie hormonów tarczycowych, silny stres, ciąża.

 

Objawy przełomu tarczycowego to:
– wzrost stężenia hormonów tarczycowych,
– bardzo wysoka gorączka (nawet 40°C),
– nadmierna potliwość i odwodnienie,
– nadmierne pobudzenie lub stan odwrotny prowadzący do śpiączki,
– objawy niewydolności serca.


Śmiertelność w przypadku przełomu tarczycowego wynosi 30–50%, dlatego przełom tarczycowy wymaga natychmiastowej hospitalizacji.

 

5. Nadczynność tarczycy – diagnostyka
Rozpoznanie nadczynności tarczycy opiera się o badania laboratoryjne poziomu TSH, który jest obecnie najczulszym wskaźnikiem zaburzeń czynności tarczycy, oraz fT3 i fT4.


W pierwszej kolejności zleca się ocenę stężenia TSH i jeśli jest ono poniżej wartości referencyjnych, zleca się wtedy ocenę stężenia fT3 i fT4. Prawidłowe stężenie TSH nie wyklucza nadczynności tarczycy, ponieważ może być ono obserwowane w subklinicznej i wtórnej nadczynności tarczycy. Pomimo, że wartości TSH w zakresie wartości referencyjnych odzwierciedlają zwykle prawidłowe funkcje tarczycy, trzeba mieć na uwadze, że tzw. punkt regulacyjny stężenia fT4, regulujący wydzielanie TSH przez przysadkę, jest osobniczo zmienny.


Oznaczanie stężenia fT3 stosuje się w prognozowaniu nawrotu choroby Gravesa-Basedowa lub w przypadku podejrzenia nadczynności tarczycy wywołanej amidaronem.


W zależności czy nadczynność tarczycy ma charakter pierwotny czy wtórny, stężenie TSH może być różne. W przypadku pierwotnej nadczynności TSH jest zmniejszone, a w przypadku wtórnej nadczynności zwiększone lub w normie.


W diagnostyce nadczynności tarczycy przydatne są również badania immunologiczne oceniające stężenie przeciwciał przeciwko receptorowi dla TSH (TRAb), co pozwala na określenie przyczyny nadczynności tarczycy.

Inne pomocnicze badania laboratoryjne, które mogą być przydatne przy rozpoznaniu nadczynności tarczycy to morfologia krwi (u osób z nadczynnością może występować anemia, obniżona liczba neutrofilów, zwiększona liczba limfocytów, monocytów i eozynofilów), lipidogram (zmniejszenie cholesterolu całkowitego i LDL, nieznaczne podwyższenie HDL i zmniejszenie triglicerydów), zwiększenie aktywności fosfatazy alkalicznej (ALT), zwiększenie stężenia wapnia całkowitego.


U osób z podejrzeniem nadczynności tarczycy o podłożu morfologicznym wykonuje się badanie ultrasonograficzne (USG). Nadczynność tarczycy powinna być różnicowana ze stanami lekowymi oraz guzem chromochłonnym nadnerczy, ponieważ nadmiar katecholamin daje podobne objawy do nadmiaru hormonów tarczycy.

 

6. Nadczynność tarczycy – leczenie
Sposób leczenie nadczynności tarczycy zależy od jej przyczyny, wieku chorego, nasilenia choroby i chorób współistniejących. Dlatego metoda leczenia jest dobierana przez lekarza indywidualnie. W leczeniu nadczynności tarczycy stosuje się:
– leki przeciwtarczycowe (tyreostatyki), np. tiamazol i propylotiouracyl, które hamują produkcję hormonów tarczycy,
– beta-blokery jako leczenie uzupełniające, stosowane u osób z objawiamy sercowo-naczyniowymi i drżeniem rąk,
– leczenie jodem promieniotwórczym, leczenia nie stosuje się u kobiet ciężarnych i karmiących piersią,
– leczenie operacyjne (tyreoidektomia) polegające na usunięciu tarczycy, stosuje się u osób z podejrzeniem złośliwego nowotworu tarczycy.

 

 

Bibliografia
Bojarska-Szmygin A., Nadczynność tarczycy – wybrane zagadnienia diagnostyczne i terapeutyczne, „Medycyna Rodzinna” 1999, 2, 27–30.
Choroby wewnętrzne, red. Szczeklik A., Kraków 2005.
Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej. Podręcznik dla studentów medycyny, red. Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Wrocław 2009.
De Leo S. et al., Hyperthyroidism, „Lancet” 2016, 388(10047), 906–918.